پاسخ سید به وجه دوم استدلال مانعین اعتبار رؤیت قبل از زوال
مرحوم سید وارد جواب به بخش دوم از استدلال مشهور به روایات رؤیت شدند.
و أيضا فالأمر بالصوم إنّما يكون قبل دخول وقت الصوم؛ إذ لو أمر بالصوم بعد مضيّ جزء من وقته فإمّا أن يتوجّه الأمر إلى مجموع الوقت أو إلى البقيّة المستقبلة من النهار، و الأوّل باطل؛ لانتفاء القدرة عليه، و كذا الثاني؛ لأنّ الإمساك في الجزء النهار لا يكون صوما شرعيّا، فتعيّن أن يكون الأمر قبل دخول الوقت. و إنّما يتصوّر ذلك إذا كان المراد بالرؤية الرؤية السابقة، فوجب إرادتها. و متى كان المراد بها الرؤية المتعارفة في جهة الصيام وجب حمل الرؤية في جانب الإفطار عليهما؛ بقرينة السياق، و لعدم القول بالفصل.[1]
در این «و ایضا» اصل حرف این بود: میگویند «صم للرؤیه و افطر للرؤیه». «صم للرؤیه» که واضح است و «افطر» هم با عدم قول به فصل درست میشود. روایت میفرماید «صم للرؤیه»، امر میکند که وقتی هلال را دیدی روزه بگیر. اگر روایات رؤیت قبل از زوال درست باشد، معنایش این است که میگویند «صم» در ساعت ده صبح. «صم للرؤیه»، روز سیام ماه مبارک قبل از زوال هلال را دیدی. در ماه مبارک است، میخواهیم به اجماع مرکب درستش کنیم؛ به عدم قول به فصل.
اما نسبت به اول ماه؛ سی ام شعبان است، «صم للرؤیه»؛ اگر حرف مشهور باشد هیچ مشکلی ندارد. میگویند اگر دیشب دیدی، امر میکنیم که فردا را روزه بگیر. اما اگر ندیدی هیچ. اما اگر روایات رؤیت قبل از زوال را بیاورید، امر به یک کار محالی شده است. امر میکنم روزه بگیر برای رؤیت ساعت ده صبح. ساعت ده که گذشته است. طلوع فجر شده! الآن نزدیک زوال است، چطور روزه بگیرد؟! امر معنا ندارد. لذا به این صورت تعبیر شده: «و الأوّل باطل؛ لانتفاء القدرة عليه»؛ ما که قدرت نداریم. در روایات قبل از زوال نمیشود به ما بگویند «صم للرؤیه» و مقصودشان از این رؤیت، رؤیت قبل از زوال باشد، و حال اینکه وقت صوم و نیت صوم گذشته است. اگر هم دوم باشد، «صم للرؤیه» یعنی بخشی از روز را روزه بگیر. هیچ کسی نمیگوید روزه گرفتن بخشی از روز است؛ از ساعت ده صبح تا غروب روزه بگیر. این چه روزه ای است؟! این اصل استدلال مشهور است.
مرحوم سید وقتی از بخش اول جواب دادند، در صفحه دوازدهم جزوه میفرمایند:
و أمّا الاستدلال بالأخبار المذكورة من حيث إنّ الأمر بالصوم للرؤية إنّما يكون قبل دخول وقت الصوم، فيمكن الجواب عنه بأنّ المراد من الصوم بعد مضيّ جزء من وقته هو الإمساك في البقيّة المستقبلة و الامتداد به إن لم يكن أفطر.
و قد ورد الأمر بالصوم بهذا المعنى في كثير من الأخبار، كصحيحة عبد الرحمن بن الحجّاج، قال: سألته عن الرجل يبدو له بعد ما يصبح و يرتفع النهار أن يصوم ذلك اليوم و يقضيه من شهر رمضان و إن لم يكن نوى ذلك من الليل؟ قال: «نعم، يصومه و يعتدّ به إذا لم يحدث شيئا».
و صحيحته الأخرى، قال: سألت أبا الحسن عليه السّلام عن الرجل يصبح و لم يطعم و لم يشرب و لم ينو صياما و كان عليه يوم من شهر رمضان، أله أن يصوم ذلك و قد ذهب عامّة النهار؟ قال:«نعم، له أن يصوم و يعتدّ به من شهر رمضان».
و موثّقة أبي بصير، قال: سألت أبا عبد الله عليه السّلام عن الصائم المتطوّع، يعرض له الحاجة؟ قال: «هو بالخيار ممّا بينه و بين العصر، و إن مكث حتّى العصر ثمّ بدا له أن يصوم و لم يكن نوى ذلك فله أن يصوم ذلك اليوم إن شاء».[2]
«و أمّا الاستدلال بالأخبار المذكورة من حيث إنّ الأمر بالصوم للرؤية إنّما يكون قبل دخول وقت الصوم»؛ هنوز وقت صوم نرسیده تا بگویند «صم للرؤیه». پس این رؤیت برای شب است، نه برای قبل از زوال.
«فيمكن الجواب عنه بأنّ المراد من الصوم بعد مضيّ جزء من وقته هو الإمساك في البقيّة المستقبلة»؛ «صم للرؤیه» قبل از زوال است. اگر چیزی نخوردید حالا که قبل از زوال دیدید روزه بگیر. یعنی چه روزه بگیر؟ یعنی بقیه روز را چیزی نخور. صوم مانعی ندارد. «صم» یعنی امسک بقیة النهار. «و الامتداد به إن لم يكن أفطر»؛ اگر قبل از رؤیت قبل از زوال افطار نکرده بود، حالا که دیدی امر به صوم محال نیست. «صم للرؤیه»؛ حالا روزه بگیر، یعنی بقیه را تمام کن.
خُب میفرمایید این یعنی چه؟ یعنی چه وقتی میگویند از ساعت ده صبح روزه بگیر، یعنی بقیه روز را تمام کن؟! میفرمایند نظیر دارد.
«و قد ورد الأمر بالصوم بهذا المعنى»؛ که بقیه روز است، «في كثير من الأخبار»؛ سه روایت را میآورند.
«كصحيحة عبد الرحمن بن الحجّاج»؛ این روایت شریفه در کافی و تهذیب آمده است. سند هر دو فرق میکند. اگر یکی از آنها صحیح نباشد، دیگری صحیح است. لذا ایشان صحیحه میگویند.
«قال: سألته عن الرجل يبدو له بعد ما يصبح و يرتفع النهار أن يصوم ذلك اليوم»؛ روز بالا آمده، حالا میخواهد یک دفعه تصمیم بگیرد. «یبدو له» یعنی یک دفعه تصمیم میگیرد؛ تصمیم میگیرد که امروز را روزه بگیرم.
«و يقضيه من شهر رمضان»؛ روزه قضا هم دارد. قصد میکند که امروز را روزه بگیرم. «و إن لم يكن نوى ذلك من الليل؟»؛ درحالیکه اصلاً دیشب قصد نکرده بود. حال هم از طلوع فجر گذشته و بخشی از روز بالا آمده، میتواند روزه بگیرد یا نه؟
«قال: نعم، يصومه و يعتدّ به إذا لم يحدث شيئا»؛ اگر چیزی خورده نمیتواند. «احدث شیئا» یعنی روزه را افطار کرده باشد. اما اگر چیزی که سبب بطلان روزه است را انجام نداده باشد، الآن تصمیم میگیرد، مانعی ندارد. حتی قضاء ماه مبارکش.
«و صحيحته الأخرى»؛ یعنی صحیحه عبد الرحمن بن حجاج. این صحیحه تنها در تهذیب است.
«قال: سألت أبا الحسن عليه السّلام عن الرجل يصبح و لم يطعم و لم يشرب و لم ينو صياما و كان عليه يوم من شهر رمضان، أله أن يصوم ذلك و قد ذهب عامّة النهار؟ قال:نعم، له أن يصوم و يعتدّ به من شهر رمضان»؛ این هم صحیحه دوم بود.
«و موثّقة أبي بصير»؛ این روایت سوم است. سبب موثقه بودنش بعید است بهخاطر خود ابی بصیر باشد.
«قال: سألت أبا عبد الله عليه السّلام عن الصائم المتطوّع»؛ از روزه مستحبی سؤال کردم. خُب روزه مستحبی هم خلاصه صوم است. «يعرض له الحاجة؟»؛ حاجتی برایش عارض میشود. چه کار کند؟ «قال: هو بالخيار ممّا بينه و بين العصر»؛ در روزه مستحبی تا وقت عصر فرصت دارد. «و إن مكث حتّى العصر ثمّ بدا له أن يصوم و لم يكن نوى ذلك فله أن يصوم ذلك اليوم إن شاء»؛ حاجتی پیش میآید و میگوید آیا میتوانم امروز را روزه بگیرم یا نه؟ مانعی ندارد. نیت ندارد تا ببیند چه میشود. حضرت میفرماید تا عصر اگر مشکلی پیش نیامد و چیزی نخورده نیت روزه بکند. مشکلی نیست.
مرحوم سید این سه روایت را آوردهاند، تا ببینید بخشی از روز را روزه میگیرد. اما قبلش اصلاً نیت نداشته. خُب چطور میشود؟ همانطور که در این روایات جایز است، اگر قبل از زوال هم ببینند هیچ مشکلی ندارد که امر به «صم للرؤیه» کنند. یعنی بقیه روز را روزه بگیر. همانطور که در این سه روایت آمده است.
[1] رؤيت هلال، ج۳3، ص: ۱۹۷۹
[2] همان ۱۹۸۲