# ٢. عبدالله بن مسعود

### **<span lang="FA">طعام الفاجر</span>**

**<span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: FA;">تفسیر ابن وهب</span>**

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">١١٧ - قال: وحدثني الليث بن سعد عن محمد بن عجلان عن عون بن عبد الله يرفع الحديث إلى عبد الله بن مسعود أنه كان يقرئ رجلا </span><span lang="FA" style="font-family: 'Cambria Math',serif; mso-bidi-font-family: 'Cambria Math'; mso-bidi-language: FA;">⦗</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">٥٥</span><span lang="FA" style="font-family: 'Cambria Math',serif; mso-bidi-font-family: 'Cambria Math'; mso-bidi-language: FA;">⦘</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> أعجميا هذه الآية: {إن شجرة الزقوم طعام الأثيم}، فيقول الأعجمي: طعام اليتيم؛ فقال ابن مسعود: **أتستطيع أن تقول طعام الفاجر، قال: نعم، قال: فاقرأ كذلك[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;">**<span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">\[1\]</span>**</span></span>](#_ftn1).**</span>

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">١١٨ - قال: وحدثني مالك بن أنس قال: أقرأ عبد الله بن مسعود رجلا: {إن شجرة الزقوم طعام الأثيم}، فجعل يقول: طعام اليتيم، **فقال له عبد الله: طعام الفاجر**؛ قال: قلت لمالك: أترى أن تقرأ كذلك، قال: نعم، أرى ذلك واسعا[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">\[2\]</span></span></span>](#_ftn2).</span>

**<span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: FA;">ابویوسف</span>**

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">٢٢٣ - عن أبيه عن أبي حنيفة، عن حماد، عن إبراهيم، عن ابن مسعود رضي الله عنه أن رجلا كان يقرئه ابن مسعود، وكان أعجميا، فجعل يقول: {إن شجرة الزقوم، طعام الأثيم} \[الدخان: ٤٤\] فجعل الرجل يقول: طعام اليتيم، فرد عليه، كل ذلك يقول: طعام اليتيم **فقال ابن مسعود: قل: «طعام الفاجر» ، ثم قال ابن مسعود: " إن الخطأ في القرآن ليس أن تقول: الغفور الرحيم، العزيز الحكيم، إنما الخطأ أن تقرأ آية الرحمة آية العذاب، وآية العذاب آية الرحمة، وأن يزاد في كتاب الله ما ليس فيه**[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">\[3\]</span></span></span>](#_ftn3) "</span>

**<span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: FA;">ابوعبید</span>**

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">حدثنا نعيم بن حماد، عن عبد العزيز بن محمد، عن محمد بن عجلان، عن عون بن عبد الله بن عتبة، </span><span lang="FA" style="font-family: 'Cambria Math',serif; mso-bidi-font-family: 'Cambria Math'; mso-bidi-language: FA;">⦗</span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">٣١٢</span><span lang="FA" style="font-family: 'Cambria Math',serif; mso-bidi-font-family: 'Cambria Math'; mso-bidi-language: FA;">⦘</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">أن</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">ابن</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">مسعود،</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">أقرأ</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">رجلا</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> {</span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">إن</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">شجرة</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">الزقوم</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">طعام</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">الأثيم</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">} \[</span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">الدخان</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">: </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">٤٤</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">\] </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">فقال</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">الرجل</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">: (</span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">طعام</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">اليتيم</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">) </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">فرددها</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">عليه،</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">فلم</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">يستقم</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">به</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">لسانه</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">. </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">فقال</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">: </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">«**أتستطيع**</span>**<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">أن</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">تقول</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> (</span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">طعام</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> </span><span lang="FA" style="mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-bidi-language: FA;">الفاجر</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">) ؟» قال: نعم. قال: «فافعل</span>**[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">\[4\]</span></span></span></span>](#_ftn4)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">»</span>

**<span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: FA;">ابن رشد</span>**

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">قال مالك: أقرأ عبد الله بن مسعود رجلا {إن شجرت الزقوم} \[الدخان: ٤٣\] {طعام الأثيم} \[الدخان: ٤٤\] ، فجعل الرجل يقول طعام اليتيم، فقال ابن مسعود: طعام الفاجر.</span>

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">قال محمد بن رشد: ظاهر قول ابن مسعود هذا أنه لما لم يحسن القارئ أن يقول طعام الأثيم قال له طعام الفاجر على جهة التفسير. وهذا يدل على ما قيل من أن القراءة التي تنسب إلى ابن مسعود إنها قراءة كان يقرئها على وجه التفسير لأصحابه لا على أنها قرآن. وقد قيل إنها قراءة لم تثبت، إذ إنما نقلت نقل آحاد، ونقل الآحاد غير مقطوع به، والقرآن إنما يؤخذ بالنقل المقطوع به، وهو النقل الذي ينقله الكافة عن الكافة، فما لم يقطع عليه أنه قرآن لمخالفته مصحف عثمان المجتمع عليه لا تباح قراءته على أنه قرآن، إذ حكمه حكم ما يروى عن النبي- صلى الله عليه وسلم - من الأحاديث والأخبار، فلا تجوز الصلاة به. وكذلك قال في المدونة: إن من صلى خلف من يقرأ بقراءة ابن مسعود أعاد في الوقت وبعده، وإن علم وهو في الصلاة قطع وخرج. فيجب على الإمام أن يمنع منه ويضرب عليه ولا يبيح قراءة سوى ما ثبت بين اللوحين في مصحف عثمان، على ما وقع في أول سماع عيسى من كتاب السلطان، وبالله التوفيق[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">\[5\]</span></span></span>](#_ftn5).</span>

**<span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: FA;">زمخشری</span>**

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">مسألة: ٦٢ - قراءة القرآن بالعجمية في الصلاة</span>

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">إذا عبر فاتحة الكتاب أو القرآن بالفارسية أو بالعجمية، فقرأها في الصلاة، فإنه تصح صلاته عندنا وعند الشافعي: لا تصح<span style="mso-spacerun: yes;"> </span>دليلنا في ذلك، قوله تعالى: {إن هذا لفي الصحف الأولى (١٨) صحف إبراهيم وموسى}وصحف إبراهيم وموسى ليست على لسان العرب.**وروى عن عبد الله بن مسعود أنه كان يلقن الرجل هذه الأية، قوله تعالى: {إن شجرت الزقوم (٤٣) طعام الأثيم} وكان لسان الرجل لا يقدر أن يقول هذه الكلمة، فعجز عن الإتيان في لفظه، فقال له: قل طعام الفاجر، فدل على أنه يجوز بلغة أخرى** والدليل عليه: وهو أن النبي - صلى الله عليه وسلم - مبعوث إلى العرب والعجم، وأمره بالإنذار فكان ينذر العرب بلغته وبلسانه وينذر العجم بلسانه دل على أنه يجوز.احتج الشافعي، وقال؛ لأن الله تعالى قال في كتابه {إنا أنزلناه قرآنا عربيا} فدل أن القرآن عربي، فإذا عبر بعبارة أخرى، لم تجز صلاته؛ لأنه لم يقرأ القرآن، وقراءة القرآن شرط لجواز الصلاة[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">\[6\]</span></span></span>](#_ftn6) </span>

**<span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: FA;">قرطبی</span>**

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">و" الأثيم" الفاجر، قاله أبو الدرداء. وكذلك قرأ هو وابن مسعود. وقال همام بن الحارث: كان أبو الدرداء يقرئ رجلا" إن شجرة الزقوم طعام الأثيم" والرجل يقول: طعام اليتيم، فلما لم يفهم قال له:" طعام الفاجر". قال أبو بكر الأنباري: حدثني أبي قال حدثنا نصر قال حدثنا أبو عبيد قال حدثنا نعيم بن حماد عن عبد العزيز بن محمد عن ابن عجلان عن عون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود قال: علم عبد الله بن مسعود رجلا" إن شجرة الزقوم. طعام الأثيم" فقال الرجل: طعام اليتيم، فأعاد عليه عبد الله الصواب وأعاد الرجل الخطأ، **فلما رأى عبد الله أن لسان الرجل لا يستقيم على الصواب قال له: أما تحسن أن تقول طعام الفاجر؟ قال بلى،** قال فافعل. **ولا حجة في هذا للجهال من أهل الزيغ، أنه يجوز إبدال الحرف من القرآن بغيره**، لأن ذلك إنما كان من عبد الله تقريبا للمتعلم، وتوطئة منه له للرجوع إلى الصواب، واستعمال الحق والتكلم بالحرف على إنزال الله وحكاية رسول الله صلى الله عليه وسلم. وقال الزمخشري:" وبهذا يستدل على أن إبدال كلمة مكان كلمة جائز إذا كانت مؤدية معناها. ومنه أجاز أبو حنيفة القراءة بالفارسية على شريطة، وهي أن يؤدي القارئ المعاني على كمالها من غير أن يخرم منها شيئا. قالوا: وهذه الشريطة تشهد أنها إجازة كلا إجازة، لأن في كلام العرب خصوصا في القرآن الذي هو معجز بفصاحته وغرابة نظمه وأساليبه، من لطائف المعاني والأغراض ما لا يستقل بأدائه لسان من فارسية وغيرها، وما كان أبو حنيفة رحمه الله يحسن الفارسية، فلم يكن ذلك منه عن تحقق وتبصر. وروى علي بن الجعد عن أبي يوسف عن أبي حنيفة مثل قول صاحبيه في إنكار القراءة بالفارسية[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">\[7\]</span></span></span>](#_ftn7)</span>

**<span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: FA;"><span style="mso-spacerun: yes;"> </span>ابوشامه</span>**

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">قلت: وقال قوم: **السبعة الأحرف منها ستة مختلفة الرسم، كانت الصحابة تقرأ بها إلى خلافة عثمان رضي الله عنهم، نحو** الزيادة، **والألفاظ المرادفة**، والتقديم، والتأخير، \[و\] نحو "إن الله يغفر الذنوب جميعا ولا يبالي" "وجاءت سكرة الحق بالموت" ، "صراط من أنعمت عليهم غير المغضوب عليهم وغير الضالين"<span style="mso-spacerun: yes;"> </span>، "يأخذ كل سفينة صالحة غصبا"<span style="mso-spacerun: yes;"> </span>، "والعصر ونوائب الدهر"<span style="mso-spacerun: yes;"> </span>، "وله أخ أو أخت من أمة"، "وما أصابك من سيئة فمن نفسك إنا كتبناها عليك" ، و"إن كانت إلى زقية واحدة"<span style="mso-spacerun: yes;"> </span>، و"كالصوف المنقوش"<span style="mso-spacerun: yes;"> </span>، و**"طعام الفاجر"** ، و"إن بوركت النار ومن حولها" في نظائر ذلك، فجمعهم عثمان على الحرف السابع الذي كتبت عليه المصاحف، وبقي من القراءات ما وافق المرسوم، فهو المعتبر، إلا حروفا يسيرة اختلف رسمها في مصاحف الأمصار، نحو "أوصى" و"وصى" ) ، و {من يرتد} و"من يرتدد"[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">\[8\]</span></span></span>](#_ftn8) </span>

**<span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: FA;">ابن العربی</span>**

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">المسألة الثانية روي أن ابن مسعود أقرأ رجلا طعام الأثيم فلم يفهمها؛ فقال له: طعام الفاجر، فجعلها الناس قراءة، حتى روى ابن وهب عن مالك قال: أقرأ ابن مسعود رجلا إن شجرة الزقوم طعام الأثيم فجعل الرجل يقول: طعام اليتيم، **فقال له عبد الله بن مسعود: طعام الفاجر**. فقلت لمالك: أترى أن يقول كذلك؟ قال: نعم.</span>

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">وروى البصريون عنه أنه لا يقرأ في الصلاة بما يروى عن ابن مسعود. وقال ابن شعبان: لم يختلف قول مالك إنه لا يصلى بقراءة ابن مسعود فإنه من صلى بها أعاد صلاته؛ لأنه كان يقرأ بالتفسير. وقد بينا القول في حال ابن مسعود في سورة آل عمران، ولو صحت قراءته لكانت القراءة بها سنة، ولكن الناس أضافوا إليه ما لم يصح عنه؛ فلذلك قال مالك: لا يقرأ بما يذكر عن ابن مسعود.</span>

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">والذي صح عنه ما في المصحف الأصلي.</span>

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">فإن قيل: ففي المصحف الأصلي قراءات واختلافات فبأي يقرأ؟ قلنا: وهي: المسألة الثالثة بجميعها بإجماع من الأمة، فما وضعت إلا لحفظ القرآن، ولا كتبت إلا للقراءة بها، ولكن ليس يلزم أن يعين المقروء به منها، فيقرأ بحرف أهل المدينة، وأهل الشام[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">\[9\]</span></span></span>](#_ftn9)</span>

**<span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: FA;">سیوطی</span>**

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">وأخرج أبو عبيد في فضائله وابن الأنباري وابن المنذر عن عون بن عبد الله أن ابن مسعود أقرأ رجلا {إن شجرة الزقوم طعام الأثيم} فقال الرجل: طعام اليتيم فرددها عليه فلم يستقم بها لسانه فقال: أتستطيع أن تقول: طعام الفاجر قال: نعم قال: فافعل[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">\[10\]</span></span></span>](#_ftn10)</span>

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">٧٠١١١ - أقرأ عبد الله بن مسعود رجلا: {إن شجرت الزقوم طعام الأثيم}، فقال الرجل: طعام اليتيم. فرددها عليه، فلم يستقم بها لسانه، فقال: أتستطيع أن تقول: طعام الفاجر؟ قال: نعم. قال: فافعل<span style="mso-spacerun: yes;"> </span>(١٣/ ٢٨٥)<span class="MsoFootnoteReference"> [<span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">\[11\]</span></span>](#_ftn11)</span></span>

### **<span lang="FA">هلمّ، اقبل، تعال</span>**

**<span lang="AR-LB" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: AR-LB;">ابوعمرو </span><span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: FA;">دانی</span>**

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">٤٤ - حدثنا خلف بن أحمد قال: نا زياد بن عبد الرحمن قال: حدثنا محمد بن يحيى قال: حدثنا محمد بن يحيى بن سلام، قال: حدثنا أبي عن يزيد بن إبراهيم عن محمد بن سيرين أن عبد الله بن مسعود قال: «**نزل القرآن على سبعة أحرف كقولك:هلم، أقبل، تعال»**[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">\[12\]</span></span></span>](#_ftn12) </span>

<span lang="AR-LB" style="mso-bidi-language: AR-LB;">٩ - حدثنا خلف بن أحمد قال نا زياد بن عبد الرحمن قال حدثنا محمد بن يحيى قال حدثنا محمد بن يحيى بن سلام قال حدثنا أبي عن يزيد بن إبراهيم عن محمد بن سيرين أن عبد الله بن مسعود قال **نزل القرآن على سبعة أحرف كقولك هلم أقبل تعال[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;">**<span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-LB;">\[13\]</span>**</span></span>](#_ftn13)**</span>

**<span lang="AR-LB" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: AR-LB;">ابن </span><span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: FA;">منظور</span>**

<span lang="AR-LB" style="mso-bidi-language: AR-LB;">إن هذا القرآن لا يختلف ولا يستشن ولا يتفه لكثرة الرد، فمن قرأه على حرف فلا يدعه رغبة عنه، ومن قرأه على شيء من تلك الحروف التي علم رسول الله صلى الله عليه وسلم فلا يدعه رغبة عنه، فإنه من يجحد بآية منه يجحد به كله، فإنما هو كقول أحدكم لصاحبه: أعجل وحيهلا. والله لو أعلم رجلا أعلم بما أنزل الله على محمد صلى الله عليه وسلم مني لطلبته حتى أزداد علمه إلى علمي. إنه سيكون قوم يميتون الصلاة، فصلوا الصلاة لوقتها، واجعلوا أصلابكم معهم تطوعا، وإن رسول الله صلى الله عليه وسلم كان يعارض بالقرآن في كل رمضان، وإني عرضت عليه في العام الذي قبض مرتين فأنبأني أني محسن، وقد قرأت من في رسول الله صلى الله عليه وسلم سبعين سورة[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-LB;">\[14\]</span></span></span>](#_ftn14).</span>

**<span lang="AR-LB" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: AR-LB;">البقا</span><span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt; mso-bidi-language: FA;">عی</span>**

<span lang="AR-LB" style="mso-bidi-language: AR-LB;">من أصحاب عبد الله - وما سماه لنا - قال: لما أراد عبد الله أن يأتي المدينة.جمع أصحابه فقال: والله إني لأرجو أن يكون قد أصبح فيكم من الفضل ما أصبح في أجناد المسلمين من الدين والفقه، والعلم بالقرآن. إن هذا القرآن لا يختلف، ولا يستشنأ ولا ينفذ لكثرة الرد، فمن قرأ على حرف، فلا يدعه رغبة عنه، فإنه من يجحد بآية منه، يجحد به كله، **فإنما هو كقول أحدكم لصاحبه: أعجل وحيهلا[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;">**<span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-hansi-font-family: Lotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-LB;">\[15\]</span>**</span></span>](#_ftn15)** </span>

<div id="bkmrk-" style="text-align: justify;">---

</div>[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[1\]</span></span></span></span>](#_ftnref1) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">كتاب </span>[<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">تفسير القرآن</span>](https://shamela.ws/book/37361/842#p1)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> من الجامع لابن وهب ، ج ٣، ص ۵۴-۵۵</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[2\]</span></span></span></span>](#_ftnref2) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">كتاب </span>[<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">تفسير القرآن</span>](https://shamela.ws/book/37361/843#p1)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> من الجامع لابن وهب، ج ٣، ص ۵۵ </span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[3\]</span></span></span></span>](#_ftnref3) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">كتاب </span>[<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">الآثار</span>](https://shamela.ws/book/12987/228#p1)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> لأبي يوسف ، ص ۴۴</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[4\]</span></span></span></span>](#_ftnref4) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">كتاب </span>[<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">فضائل القرآن</span>](https://shamela.ws/book/12524/615#p1)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> أبو عبيد، ص ٣١١-٣١٢</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[5\]</span></span></span></span>](#_ftnref5) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">كتاب </span>[<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">البيان والتحصيل</span>](https://shamela.ws/book/21751/8912#p8)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">، ج ١٨، ص ۴١٩-۴٢٠</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[6\]</span></span></span></span>](#_ftnref6) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">كتاب </span>[<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">رؤوس المسائل</span>](https://shamela.ws/book/132620/147#p3)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> للزمخشري، ص ١۵٧-١۵٨ </span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[7\]</span></span></span></span>](#_ftnref7) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">كتاب </span>[<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">تفسير القرطبي</span>](https://shamela.ws/book/20855/6066#p1)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> الجامع لأحكام القرآن، ج ١۶، ص ١۴٩</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[8\]</span></span></span></span>](#_ftnref8) [<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">المرشد الوجيز</span>](https://shamela.ws/book/22676/113#p3)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> إلى علوم تتعلق بالكتاب العزيز، ج ١، ص ١١١-١١٢</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[9\]</span></span></span></span>](#_ftnref9) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">كتاب </span>[<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">أحكام القرآن</span>](https://shamela.ws/book/1464/2007#p1)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> لابن العربي ط العلمية ، ج ۴، ص ١١٩</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[10\]</span></span></span></span>](#_ftnref10) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">كتاب </span>[<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">الدر المنثور</span>](https://shamela.ws/book/12884/6168#p3)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> في التفسير بالمأثور، ج ٧، ص ۴١٨ </span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[11\]</span></span></span></span>](#_ftnref11) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">كتاب </span>[<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">موسوعة التفسير المأثور</span>](https://shamela.ws/book/639/13761#p3)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">، ج ٢٠، ص ۵٣ </span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[12\]</span></span></span></span>](#_ftnref12) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">كتاب ج</span>[<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">امع البيان في القراءات السبع</span>](https://shamela.ws/book/37649/101#p2)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">، ج ١، ص ١٠١-١٠٢</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[13\]</span></span></span></span>](#_ftnref13) <span lang="AR-LB" style="mso-bidi-language: AR-LB;">كتاب </span>[<span lang="AR-LB" style="mso-bidi-language: AR-LB;">الأحرف السبعة للقرآن</span>](https://shamela.ws/book/5526/12#p1)<span style="mso-bidi-language: AR-LB;"> </span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">، ص ٢٢</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[14\]</span></span></span></span>](#_ftnref14) <span lang="AR-LB" style="mso-bidi-language: AR-LB;">كتاب </span>[<span lang="AR-LB" style="mso-bidi-language: AR-LB;">مختصر تاريخ دمشق</span>](https://shamela.ws/book/3118/4724#p1)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">، ج ١۴، ص ۵٩</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: AR-LB;"> </span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[15\]</span></span></span></span>](#_ftnref15) <span lang="AR-LB" style="mso-bidi-language: AR-LB;">كتاب </span>[<span lang="AR-LB" style="mso-bidi-language: AR-LB;">مصاعد النظر للإشراف على مقاصد السور</span>](https://shamela.ws/book/1404/300#p10)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">، ج ١، ص ۴٠٣</span>

<div id="bkmrk--1" style="mso-element: footnote-list;"><div id="bkmrk--2" style="mso-element: footnote;"></div></div>