# جهار) قرائات در کتب سید مرتضی



# قرائات سبع

#### **<span lang="FA">١.فتلقی آدم من ربه کلماتٍ/ کلماتٌ</span>**

**<span lang="AR-SA">و قد قرأ ابن كثير و أهل مكة و ابن عباس و مجاهد: فتلقى آدم من ربه[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;">**<span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[1\]</span>**</span></span>](#_ftn1) كلمات‏ بالنصب و برفع «كلمات» و</span>**<span lang="AR-SA"> على هذه القراءة لا يكون معنى التلقي القبول، بل يكون المعنى أن الكلمات تداركته بالنجاة و الرحمة.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[2\]</span></span></span></span>](#_ftn2)

#### **<span lang="FA">٢.فیَقتلون و یُقتلون/ فیُقتلون و یَقتلون</span>**

<span lang="AR-SA">فأما إخراج الخطاب مخرج ما يتوجه إلى الجميع مع أن القاتل واحد فعلى عادة العرب في خطاب الأبناء بخطاب الآباء و الأجداد، و خطاب العشيرة بما يكون من أحدها؛ فيقول أحدهم: فعلت بنو تميم كذا، و قتل بنو فلان فلانا؛ و إن كان القاتل و الفاعل واحدا من بين الجماعة؛ **و منه قراءة من قرأ: يقاتلون في سبيل الله فيقتلون و يقتلون**<span style="color: #006a0f;">‏</span></span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[3\]</span></span></span></span>](#_ftn3)<span lang="AR-SA" style="color: #02802c;">؛</span><span lang="AR-SA"> بتقديم المفعولين على الفاعلين؛ و هو اختيار الكسائي و أبى العباس ثعلب؛ فيقتل بعضهم و يقتلون؛ و هو أبلغ في وصفهم، و أمدح لهم، لأنهم إذا قاتلوا و قتلوا بعد أن قتل بعضهم كان ذلك أدل على شجاعتهم و قلة جزعهم و حسن صبرهم.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[4\]</span></span></span></span>](#_ftn4)

#### **<span lang="FA">٣. لیس البرَّ/ البرُّ ان تولوا وجوهکم</span>**

<span lang="AR-SA">و قد اختلفت قراءة القراء السبعة في رفع الراء و نصبها من قوله تعالى: ليس البر، **فقرأ حمزة و عاصم في رواية حفص «ليس البر» بنصب الراء، و روى هبيرة عن حفص عن عاصم أنه كان يقرأ بالنصب و الرفع، و قرأ الباقون البر بالرفع**، و **الوجهان جميعا حسنان**، لأن كل واحد من الاسمين: إسم ليس و خبرها معرفة، فإذا اجتمعا في التعريف تكافأ في جواز كون أحدهما إسما و الآخر خبرا؛ كما تتكافأ النكرات.</span>

**<span lang="AR-SA">و حجة من رفع «البر»</span>**<span lang="AR-SA"> أنه: لإن يكون «البر» الفاعل أولى؛ لأنه ليس يشبه‏ الفعل، و كون الفاعل بعد الفعل أولى من كون المفعول بعده؛ ألا ترى أنك إذا قلت: قام زيد، فإن الاسم يلي الفعل. و تقول: ضرب غلامه زيد، فيكون التقدير في الغلام التأخير، فلولا أن الفاعل أخص بهذا الموضع لم يجز هذا؛ كما لم يجز في الفاعل: ضرب غلامه زيدا، حيث لم يجز في الفاعل تقدير التأخير؛ كما جاز في المفعول به، لوقوع الفاعل موقعه المختص به.</span>

**<span lang="AR-SA">و حجة من نصب «البر»</span>**<span lang="AR-SA"> أن يقول: كون الاسم أن وصلتها أولى تشبيها بالمضمر في أنها لا توصف، كما لا يوصف المضمر؛ فكأنه اجتمع مضمر و مظهر؛ و الأولى إذا اجتمعا أن يكون المضمر الاسم من حيث كان أذهب في الاختصاص من المظهر</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[5\]</span></span></span></span>](#_ftn5)<span lang="AR-SA">.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[6\]</span></span></span></span>](#_ftn6)

#### **<span lang="FA">۴. لا تقربوهن حتی یَطْهُرن/یطّهّرن</span>**

<span lang="AR-SA">و أيضا قوله عز و جل: و لا تقربوهن حتى يطهرن‏ و لا شبهة في أن المراد بذلك إنقطاع الدم دون الاغتسال و جعله إنقطاع الدم غاية يقتضي أن ما بعده بخلافه.</span>

<span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;">و قد استقصينا الكلام </span><span lang="AR-SA">في هذه المسألة في مسائل الخلاف، و بلغنا غايته و ذكرنا معارضتهم بالقراءة الأخرى في قوله جل ثناؤه: حتى يطهرن‏ فإنها قرأت</span><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"> بالتشديد، فلا بد من أن يكون المراد بها الطهارة بالماء و أجبنا عنها[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[7\]</span></span></span>](#_ftn7).[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[8\]</span></span></span>](#_ftn8)</span>

#### **<span lang="FA">۵. و امسحوا برووسکم و ارجلَکم/ ارجلِکم</span>**

<span lang="AR-SA">و من أقوى ما أبطل هذه الشبهة أن الأرجل إذا كانت معطوفة على الرؤس كانت الرؤس بلا خلاف فرضها المسح الذي ليس بغسل على وجه من الوجوه فيجب أن يكون حكم الأرجل كذلك؛ لأن العطف مقتض للمسح و كيفيته، **و قد بينا أيضا في مسائل الخلاف أن القرائة في الأرجل بالنصب لا تقدح في مذهبنا، و أنها توجب بظاهرها المسح في الرجلين**، كايجاب القراءة بالجر بظاهرها؛ لأن موضع برؤسكم موضع نصب بايقاع الفعل و هو قوله تعالى: و امسحوا برؤسكم‏ و إنما جرت الرؤس بالباء الزائدة، فإذا نصبنا الأرجل فعلى الموضع لا على اللفظ، و أمثلة ذلك في الكلام العربي أكثر من أن تحصى‏</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[9\]</span></span></span></span>](#_ftn9)

<span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;">قال صاحب الكلام: قوله </span><span lang="AR-SA">تعالى: يا أيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم و أيديكم إلى المرافق و امسحوا برؤسكم و أرجلكم إلى الكعبين‏ المعول في ذلك أن من نصب قوله: و أرجلكم‏ حمله على الغسل‏ و عطفه على الأيدي، لما كان المعنى عنده على الغسل دون المسح، فحمل على النصب الذي يقتضيه قوله: فاغسلوا وجوهكم‏ ليكون على لفظ ما في حكمه في الوجوب من الأيدي التي حملت على الغسل. و لم يجر كما جر من قرأ و أرجلكم‏ لمخالفته</span><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"> في المعنى، فلذلك خالف بينهما في اللفظ.</span>

<span lang="AR-SA">الجواب: يقال له: يجب أن نبني المذاهب على الأدلة على الاحكام، فيجب أن نعتبر وجه دلالته، فنبني مذاهبنا عليها و يكون اعتقادنا موافقا.</span>

<span lang="AR-SA">فقولك «ان من نصب الأرجل حمله على الغسل و عطفه على الأيدي لما كان المعنى عنده على الغسل دون المسح» طريق، و لو لم يكن عند من ذكرت الغسل دون المسح بغير دلالته، و القرآن يوجب المسح دون الغسل.</span>

<span lang="AR-SA">و أول ما يجب إذا فرضنا ناظرا منا فلا يحكم بهذه الآية و ما يقتضيه من مسح أو غسل، يجب أن لا يكون عنده غسل و لا مسح، و لا يتضيق إليه أحدهما، بل ينظر فيما يقتضيه ظاهر الآية و إعرابها، فيبني على مقتضاها الغسل إن وافقه، أو المسح إن طابقه. و كلامك هذا يقتضي سبلا من الغسل و أنه حكم الآية حتى يثبت عليه إعراب الأرجل بالنصب، و هذا هو ضد الواجب.</span>

**<span lang="AR-SA">و قد بينا في مسائل الخلاف أن القراءة بالجر أولى من القراءة بالنصب</span>**<span lang="AR-SA">؛ لأنا إذا نصبنا الأرجل فلا بد من عامل في هذا النصب، فاما أن تكون معطوفة على الأيدي، أو يقدر لها عامل محذوفا، أو تكون معطوفة على موضع الجار و المجرور في قوله: «برءوسكم» و لا يجوز أن تكون معطوفة على الأيدي، لبعدها من عامل النصب في الأيدي؛ و لأن إعمال العامل الأقرب أولى من أعمال الأبعد.</span>

<span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;">و ذكرنا قوله تعالى:</span><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: #006a0f;"> </span><span lang="AR-SA">آتوني أفرغ عليه قطرا <span style="mso-spacerun: yes;"> </span>و قوله: هاؤم اقرؤا كتابيه‏ و قوله تعالى: و أنهم ظنوا كما ظننتم أن لن يبعث الله أحداو ذكرنا ما هو أوضح من هذا كله، و هو أن القائل إذا قال: ضربت عبد الله، و أكرمت خالدا و بشرا، إن رد «بشرا» إلى حكم الجملة الماضية التي قد انقطع حكمها و وقع الخروج عنها لحن و خروج عن مقتضى اللغة، و قوله تعالى:فاغسلوا وجوهكم و أيديكم<span style="color: #006a0f;">‏</span> جملة مستقلة بنفسها، و قد انقطع حكمها بالتجاوز لها إلى جملة أخرى، و هو قوله: و امسحوا برؤسكم<span style="color: #006a0f;">‏</span>.</span>

<span lang="AR-SA">و لا يجوز أن تنصب الأرجل بمحذوف مقدر؛ لأنه لا فرق بين أن تقدر محذوفا هو الغسل، و بين أن تقدر محذوفا هو المسح، و لأن الحذف لا يصار إليه إلا عند الضرورة. و إذا استقل الكلام بنفسه من غير تقدير محذوف، لم يجز حمله على محذوف.</span>

<span lang="AR-SA">فأما حمل النصب على موضع الجار و المجرور، فهو جائز و شائع، إلا أنه موجب للمسح دون الغسل؛ لأن الرؤوس ممسوحة، فما عطف على موضعها يجب أن يكون ممسوحا مثلها، إلا أنه لما كان اعمال أقرب العاملين أولى و أكثر في القرآن و لغة العرب، وجب أن يكون جر الاية</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[10\]</span></span></span></span>](#_ftn10)<span lang="AR-SA"> حتى تكون معطوفة على لفظة الرؤوس أولى من نصبها و عطفها على موضع الجار و المجرور؛ لأنه أبعد قليلا، فلهذا ترجحت القراءة بجر الأرجل على القراءة بنصبها.</span>

<span lang="AR-SA">و مما يبين أن حمل حكم الأرجل على حكم الرؤوس في المسح أولى، أن القراءة بالجر يقتضي المسح و لا يحتمل سواه، فالواجب حمل القراءة بالنصب على ما يطابق معنى القراءة بالجر؛ **لأن القراءتين المختلفتين تجريان مجرى آيتين في وجوب المطابقة بينهما،** و هذا الوجه يرجح القراءة بالجر للأرجل على القراءة بالنصب لها.</span>

<span lang="AR-SA">ثم قال صاحب الكلام: فإن قال قائل: إنه إذا نصب فقال: «أرجلكم» جاز أيضا أن يكون محمولا على المسح، كما قال: «مررت بزيد و عمرا» فحملوا عمرا على موضع الجار و المجرور، حيث كانا في موضع نصب، فلم لا يقولون: إن الجر أحسن و إن المسح أولى من الغسل، لتجويز القراءتين جميعا بالمسح، و لأن من نصب فقال: و أرجلكم‏ يجوز في قوله أن يريد المسح فيها نصب للحمل على الموضع. و الذي يجر أرجلكم‏ لا يكون إلا على المسح دون الغسل، و كيف لم يقولوا: إن المسح أو</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[11\]</span></span></span></span>](#_ftn11)<span lang="AR-SA"> الغسل، لجوازه في القراءتين جميعا، و انفراد الجر في قوله: و أرجلكم‏ بالمسح من غير أن يحتمل غيره.</span>

<span lang="AR-SA">و القول‏</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[12\]</span></span></span></span>](#_ftn12)<span lang="AR-SA"> في ذلك: أن حمل نصب «أرجلكم» على موضع الجار و المجرور في الآية لا يستقيم، لمخالفته ما عليه بغير النبي‏</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[13\]</span></span></span></span>](#_ftn13)<span lang="AR-SA"> بل في هذا النحو؛ و ذلك أنا وجدنا في التنزيل العاملين إذا اجتمعا حمل الكلام على العامل الثاني الأقرب إلى المعمول فيه دون الأبعد، و ذلك في نحو قوله: آتوني أفرغ عليه قطرا</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[14\]</span></span></span></span>](#_ftn14)<span lang="AR-SA">، حمل على العامل الثاني الأقرب الذي هو أفرغ‏ دون الأول الذي هو آتوني‏ و لو حمل على الأول لكان آتوني أفرغه عليه قطرا، أي آتوني قطرا أفرغ عليه؛</span><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"> [<span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[15\]</span></span>](#_ftn15)</span></span>

#### **<span lang="FA">۶. و عَبَد الطاغوت/ و عَبُد الطاغوت</span>**

<span lang="AR-SA">و قال قوم: يجوز أن يعطف‏ و عبد الطاغوت‏ على الهاء و الميم في «منهم»؛ فكأنه تعالى جعل منهم، و من عبد الطاغوت القردة و الخنازير؛ و قد يحذف «من» في الكلام؛ قال الشاعر:</span>

<span lang="AR-SA">أمن يهجو رسول الله منكم‏<span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span dir="LTR"><span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span lang="AR-SA">و يمدحه و ينصره سواء</span>[<sup><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[16\]</span></span></span></sup>](#_ftn16)

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">ا</span><span lang="AR-SA">راد: و من يمدحه و ينصره.</span>

<span lang="AR-SA">فإن قيل: فهبوا هذا التأويل ساغ في قراءة من قرأ بالفتح، أين أنتم عن قراءة من قرأ «و عبد» بفتح العين و ضم الباء، و كسر التاء من «الطاغوت»، و من قرأ «عبد الطاغوت[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[17\]</span></span></span>](#_ftn17)» بضم العين و الباء، و من قرأ: «و عبد الطاغوت» بضم العين و التشديد، و من قرأ: «و عباد الطاغوت»!.</span>

<span lang="AR-SA">قلنا: **المختار من هذه القراءة عند أهل العربية كلهم القراءة بالفتح، و عليها جميع القراء السبعة؛ إلا حمزة فإنه قرأ؛ «عبد» بفتح العين و ضم الباء، و باقي القراءات شاذة غير مأخوذ بها.**</span>

<span lang="AR-SA">... **و قال أبو علي الحسن بن عبد الغفار الفارسي محتجا لقراءة حمزة**: ليس «و عبد» لفظ جمع؛ ألا ترى أنه ليس في أبنية الجموع شي‏ء على هذا البناء! و لكنه واحد يراد به الكثرة؛ ألا ترى أن في الأسماء المفردة المضافة إلى المعارف ما لفظه لفظ الإفراد و معناه الجمع، كقوله تعالى:<span style="color: #006a0f;"> </span>و إن تعدوا نعمت الله لا تحصوها</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[18\]</span></span></span></span>](#_ftn18)<span lang="AR-SA">، و كذلك قوله: «و عبد الطاغوت» جاء على «فعل» لأن هذا البناء يراد به الكثرة و المبالغة؛ و ذلك نحو «يقظ و ندس»؛ فهذا كأن تقديره أنه قد ذهب في عبادة الشيطان و التذلل له كل مذهب.</span>

<span lang="AR-SA">قال: و جاء على هذا لأن «عبد» في الأصل صفة، و إن كان قد استعمل استعمال الأسماء، و استعمالهم إياه استعمالها لا يزيل عنه كونه صفة؛ ألا ترى أن «الأبرق و الأبطح»</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[19\]</span></span></span></span>](#_ftn19)<span lang="AR-SA"> و إن كان قد استعملا استعمال الأسماء حتى كسرا هذا النحو عندهم من التكسير في قولهم: «أبارق و أباطح»؛ فلم يزل عنه حكم الصفة، يدلك على ذلك تركهم صرفه، كتركهم صرف «أحمر» و لم يجعلوا ذلك‏ </span><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;">كأفكل و أيدع‏[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[20\]</span></span></span>](#_ftn20)؛ و كذلك «عبد» و إن كان قد استعمل استعمال الأسماء فلم يخرجه ذلك عن أن يكون صفة، و إذا لم يخرج عن أن يكون صفة لم يمتنع أن يبنى بناء الصفات على «فعل».</span>

<span lang="AR-SA">و هذا كلام مفيد في الاحتجاج لحمزة؛ **فإذا صحت قراءة حمزة و عادلت قراءة الباقين المختارة، و صح أيضا سائر ما روي من القراءات التي حكاها السائل كان الوجه الأول الذي ذكرناه في الآية يزيل الشبهة فيها.**</span>

**<span lang="AR-SA">و يمكن في الآية وجه آخر على جميع القراءات المختلفة «في عبد الطاغوت</span>**<span lang="AR-SA">»: و هو أن يكون المراد بجعل منهم عبد الطاغوت؛ أي نسبه إليهم، و شهد عليه بكونه من جملتهم. و ل «جعل» مواضع قد تكون بمعنى الخلق و الفعل؛ كقوله:<span style="color: #006a0f;"> و </span>جعل الظلمات و النور</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[21\]</span></span></span></span>](#_ftn21)<span lang="AR-SA">؛ و كقوله:<span style="color: #006a0f;"> و </span>جعل لكم من الجبال أكنانا</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[22\]</span></span></span></span>](#_ftn22)<span lang="AR-SA"> و هي هاهنا تتعدى إلى مفعول واحد؛ و قد تكون أيضا بمعنى التسمية و الشهادة؛ كقوله تعالى: و جعلوا<span style="color: #006a0f;"> </span>الملائكة الذين هم عباد الرحمن إناثا</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[23\]</span></span></span></span>](#_ftn23)<span lang="AR-SA">؛ و كقول القائل: جعلت البصرة بغداد، و جعلتني كافرا، و جعلت حسني قبيحا؛ و ما أشبه ذلك؛ فهي هاهنا تتعدى إلى مفعولين.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[24\]</span></span></span></span>](#_ftn24)

#### **<span lang="FA">٧. فانهم لا یکذّبونک/ یُکْذبونک</span>**

<span lang="AR-SA" style="color: black;">-</span><span lang="AR-SA"> قد نعلم إنه ليحزنك الذي يقولون فإنهم لا يكذبونك و لكن الظالمين بآيات الله يجحدون‏<span style="color: black;"> \[الأنعام: 33\].</span></span>

<span lang="AR-SA" style="color: black;">\[إن سأل سائل‏\] فقال: كيف يخبر عنهم بأنهم لا يكذبون نبيه صلى الله عليه و آله و سلم، و معلوم منهم إظهار التكذيب، و العدول عن الاستجابة و التصديق، و كيف ينفي عنهم‏ التكذيب ثم يقول: إنهم بآيات الله يجحدون؟ و هل الجحد بآيات الله إلا تكذيب نبيه صلى الله عليه و آله و سلم!.</span>

<span lang="AR-SA" style="color: black;">الجواب: قلنا: قد ذكر في هذه الآية وجوه:...</span>

<span lang="AR-SA" style="color: black;">و الوجه الثاني: أن يكون معنى‏</span><span lang="AR-SA"> فإنهم لا يكذبونك‏<span style="color: black;"> أي لا يفعلون ذلك بحجة، و لا يتمكنون من إبطال ما جئت به ببرهان؛ و إنما يقتصرون على الدعوى الباطلة؛ و هذا في الاستعمال معروف؛ لأن القائل يقول: فلان لا يستطيع أن يكذبني و لا يدفع قولي؛ و إنما يريد أنه لا يتمكن من إقامة دليل على كذبه، و من حجة على دفع قوله؛ و إن كان يتمكن من التكذيب بلسانه و قلبه، فيصير ما يقع من التكذيب من غير حجة و لا برهان غير معتد به.</span></span>

**<span lang="AR-SA" style="color: black;">و روي عن أمير المؤمنين علي عليه السلام أنه قرأ هذه الآية بالتخفيف:</span><span lang="AR-SA"> فإنهم لا يكذبونك‏<span style="color: black;">،</span></span>**<span lang="AR-SA" style="color: black;"> و يقول: أن المراد بها أنهم لا يأتون بحق هو أحق من حقك.و قال محمد بن كعب القرظي: معناها لا يبطلون ما في يديك؛ و كل ذلك يقوي هذا الوجه؛ و سنبين أن معنى هذه اللفظة مشددة ترجع إلى معناها مخففة.</span>

<span lang="AR-SA" style="color: black;">و الوجه الثالث: أن يكون معنى الآية أنهم لا يصادفونك و لا يلفونك متقولا؛... </span>

**<span lang="AR-SA">و ليس لأحد أن يجعل هذا الوجه مختصا بالقراءة بالتخفيف دون التشديد؛ لأن في الوجهين معا يمكن هذا الجواب</span>**<span lang="AR-SA" style="color: black;">، لأن «أفعلت» و «فعلت» يجوزان في هذا الموضع، و «أفعلت» هو الأصل ثم شدد تأكيدا و إفادة لمعنى التكرار؛ و هذا مثل أكرمت و كرمت، و أعظمت و عظمت، و أوصيت و وصيت، و أبلغت و بلغت؛ و هو كثير قال الله تعالى:</span><span lang="AR-SA"> فمهل الكافرين أمهلهم رويدا</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[25\]</span></span></span></span>](#_ftn25)<span lang="AR-SA" style="color: black;">؛ إلا أن التخفيف أشبه بهذا الوجه؛ لأن استعمال هذه اللفظة مخففة في هذا المعنى أكثر.</span>

<span lang="AR-SA">و الوجه الرابع: ما حكى الكسائي من قوله: إن المراد أنهم لا ينسبونك إلى الكذب فيما أثبت به؛ لأنه كان أمينا صادقا لم يجربوا عليه كذبا؛ و إنما كانوا يدفعون ما أتى به، و يدعون أنه في نفسه كذب؛ و في الناس من يقوي هذا الوجه، و أن القوم كانوا يكذبون ما أتى به، و إن كانوا يصدقونه في نفسه بقوله تعالى:و لكن الظالمين بآيات الله يجحدون‏ و بقوله تعالى: و كذب به قومك و هو الحق‏ <span style="mso-spacerun: yes;"> </span>و لم يقل: و كذبك قومك**. و كان الكسائي يقرأ: فإنهم لا يكذبونك‏ بالتخفيف و نافع من بين سائر السبعة، و الباقون على التشديد**؛ **و يزعم أن بين أكذبه و كذبه فرقا**، و أن معنى أكذب الرجل، أنه جاء بكذب، و معنى كذبته أنه كذاب في كل حديثه**. و هذا غلط و ليس بين «فعلت» و «أفعلت» في هذه الكلمة فرق من طريق المعنى أكثر مما ذكرناه** من أن التشديد يقتضي التكرار و التأكيد، و مع هذا لا يجوز أن يصدقوه في نفسه، و يكذبوا بما أتى به؛ لأن من المعلوم أنه عليه السلام كان يشهد بصحة ما أتى به و صدقه، و أنه الدين القيم، و الحق الذي لا يجوز العدول عنه؛ و كيف يجوز أن يكون صادقا في خبره و كان الذي أتى به فاسدا! بل إن كان صادقا فالذي أتى به حق صحيح، و إن كان الذي أتى به فاسدا؛ فلا بد من أن يكون في شي‏ء من ذلك كاذبا؛ و هو تأويل من لا يتحقق المعاني‏</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[26\]</span></span></span></span>](#_ftn26)<span lang="AR-SA">.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[27\]</span></span></span></span>](#_ftn27)

#### **<span lang="FA">٨. و من کان فی هذه اعمَی/ اعمِی</span>**

**<span lang="AR-SA">و قد اختلف القراء في فتح الميم و كسرها </span>**<span lang="AR-SA">من قوله تعالى: و من كان في هذه أعمى فهو في الآخرة أعمى[<span class="MsoFootnoteReference">**<span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;">**<span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[28\]</span>**</span>**</span>](#_ftn28)**‏، فقرأ ابن كثير و نافع و ابن عامر و أبو عمرو بفتح الميمين معا، و قرأ عاصم في رواية أبي بكر و حمزة و الكسائي بكسر الميم فيهما معا، و في رواية حفص عن عاصم: لا يكسرهما، و كسر أبو عمرو الأولى و فتح الأخيرة؛ و لكل وجه**، أما من ترك إمالة الجميع؛ فإن قوله حسن، لأن كثيرا من‏ العرب لا يميلون هذه الفتحة، و أما من أمال الجميع فوجه قوله أن ينحو بالألف نحو الياء، ليعلم أنها تنقلب إلى الياء، **و أما قراءة أبي عمرو بإمالة الأولى و فتح الثانية فوجه قوله أنه جعل الثانية أفعل من كذا مثل أفضل من فلان**، و إذا جعلها كذلك لم تقع الألف في آخر الكلمة؛ لأن آخرها إنما هو من كذا و إنما تحسن الإمالة في الأواخر، و قد حذف من «أفعل» الذي هو للتفضيل الجار و المجرور جميعا، و هما مرادان في المعنى مع الحذف، و ذلك نحو قوله تعالى:<span style="color: #006a0f;"> </span>فإنه يعلم السر و أخفى<span style="color: #006a0f;">‏</span></span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[29\]</span></span></span></span>](#_ftn29)<span lang="AR-SA">؛ المعنى و أخفى من السر، فكذلك قوله تعالى: فهو في الآخرة أعمى<span style="color: #006a0f;">‏</span>، أي أعمى منه في الدنيا، أو أعمى من غيره، و يقوي هذه الطريقة ما عطف عليه من قوله تعالى:<span style="color: #006a0f;"> </span>و أضل سبيلا، فكما أن هذه لا يكون إلا على «أفعل من كذا» كذلك المعطوف عليه‏</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[30\]</span></span></span></span>](#_ftn30)<span lang="AR-SA">.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[31\]</span></span></span></span>](#_ftn31)

#### **<span lang="FA">٩. یَذهَبُ بالابصار/ یُذهِب بالابصار</span>**

<span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;">فأما </span><span lang="AR-SA">قوله: يذهب بالأبصار[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[32\]</span></span></span>](#_ftn32) **و قد قرى‏ء «يذهب» بضم الياء؛** فالمراد به أن البرق من شدة ضوئه يكاد يذهب بالعيون؛ لأن النظر إلى ماله شعاع شديد يضر بالعين؛ كعين الشمس و ما أشبهها؛ **و القراءة بفتح الهاء أجود مع دخول الباء**؛ تقول</span><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"> العرب: ذهبت بالشي‏ء؛ فإذا أدخلوا الألف أسقطوا الباء فقالوا: أذهبت الشي‏ء؛ بغير بإء.[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[33\]</span></span></span>](#_ftn33)</span>

#### **<span lang="FA">١٠. بای ذنبٍ قتِلتْ/ قتِّلت</span>**

<span lang="AR-SA">و روي عن أبي جعفر المدني: بأي ذنب قتلت‏ بالتشديد و إسكان التاء الثانية[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[34\]</span></span></span>](#_ftn34).</span>

<div id="bkmrk-" style="text-align: justify;">---

</div>[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[1\]</span></span></span></span>](#_ftnref1) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">بقره/ ٣٧</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[2\]</span></span></span></span>](#_ftnref2)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل، </span><span lang="AR-SA" style="font-family: IRLotus;">ج‏</span><span lang="AR-SA">1،ص ۴۱۲</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[3\]</span></span></span></span>](#_ftnref3) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">سورة التوبة، الآية: ۱۱۱</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[4\]</span></span></span></span>](#_ftnref4)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ج‏1 </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ۴۳۷</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[5\]</span></span></span></span>](#_ftnref5) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">( 1) الأمالي، 1: ۲۰۷.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[6\]</span></span></span></span>](#_ftnref6)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ج‏1، ص ۴٧٨-۴٧٩</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[7\]</span></span></span></span>](#_ftnref7) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">( 2) الانتصار: 34، و راجع أيضا الرسائل: 1/ ۱۳۵.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[8\]</span></span></span></span>](#_ftnref8)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA">ج‏۱ </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ۵۲۵</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[9\]</span></span></span></span>](#_ftnref9)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل</span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ج‏۲ </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ۱۱۸</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[10\]</span></span></span></span>](#_ftnref10) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">( 1) في </span><span lang="AR-SA">الهامش: الارجل.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[11\]</span></span></span></span>](#_ftnref11)<span lang="AR-SA"> ( 1) لعله: أولى من.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[12\]</span></span></span></span>](#_ftnref12)<span lang="AR-SA"> ( ۲) ظ: فالقول.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[13\]</span></span></span></span>](#_ftnref13)<span lang="AR-SA"> ( ۳) كذا في المطبوعة و لعله: بغير دليل.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[14\]</span></span></span></span>](#_ftnref14) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">( ۴) سورة الكهف، الآية: ۹۶.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[15\]</span></span></span></span>](#_ftnref15)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل، ج‏۲، ص ۱۲۳-١</span><span lang="AR-SA" style="mso-fareast-font-family: 'Times New Roman';">٢۶</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[16\]</span></span></span></span>](#_ftnref16) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">( 1) البيت لحسان، </span><span lang="AR-SA">ديوانه</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">: ۹۰، و روايته:« فمن يهجو.».</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[17\]</span></span></span></span>](#_ftnref17) <span lang="AR-SA">سورة</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> المائده، آیه ۶۰</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[18\]</span></span></span></span>](#_ftnref18) <span lang="AR-SA">( 1) سورة إبراهيم، الآية: ۳۴.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[19\]</span></span></span></span>](#_ftnref19)<span lang="AR-SA"> ( ۲) الأبرق: أرض فيها حجارة سود و بيض، و الأبطح: الأرض المنبطحة.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[20\]</span></span></span></span>](#_ftnref20)<span lang="AR-SA"> ( ۱) الأفكل: الرعدة، و الأيدع: صبغ أحمر؛ و هو المسمى دم الأخوين.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[21\]</span></span></span></span>](#_ftnref21)<span lang="AR-SA"> ( 2) سورة الأنعام، الآية: ۱.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[22\]</span></span></span></span>](#_ftnref22)<span lang="AR-SA"> ( 3) سورة النحل، الآية: ۸۱.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[23\]</span></span></span></span>](#_ftnref23)<span lang="AR-SA"> ( ۴) سورة الزخرف، الآية: ۱۹.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[24\]</span></span></span></span>](#_ftnref24)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل،</span><span lang="AR-SA"> ج‏۲ ، ص</span><span lang="AR-SA"> ۱۸۲</span><span lang="FA" style="mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-language: FA;">-١٨۴</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[25\]</span></span></span></span>](#_ftnref25)<span lang="AR-SA"> ( ۲) سورة الطارق، الآية: ۱۷.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[26\]</span></span></span></span>](#_ftnref26) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">( ۱) الأمالي، ۲: ۲۲۸.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[27\]</span></span></span></span>](#_ftnref27)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل<span style="font-family: Cambria, serif;">،</span></span><span lang="AR-SA"> ج‏۲، ص</span><span lang="AR-SA"> ۲۶۲-٢۶۶</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[28\]</span></span></span></span>](#_ftnref28) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">سوره الاسراء، آیه ٧٢</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[29\]</span></span></span></span>](#_ftnref29) <span lang="AR-SA">(۱) سورة طه، الآية:۷.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[30\]</span></span></span></span>](#_ftnref30)<span lang="AR-SA"> ( ۲) الأمالي،۱: ۱۰۸.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[31\]</span></span></span></span>](#_ftnref31)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل، ج۳، ص ۴٩-۵٠</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[32\]</span></span></span></span>](#_ftnref32) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">سوره النور، آیه ۴٣</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[33\]</span></span></span></span>](#_ftnref33)<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"><span style="mso-spacerun: yes;"> </span>نفائس التأويل، ج‏۳، ص: ۱۴۸</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[34\]</span></span></span></span>](#_ftnref34) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">نفائس التأويل، ج۳، ص: ۴۴۴</span>

<div id="bkmrk--1" style="mso-element: footnote-list;"><div id="bkmrk--2" style="mso-element: footnote;"></div></div>

# قراءات عشر

### <span lang="FA" style="font-size: 12.0pt; mso-ansi-font-size: 14.0pt;"> </span>**<span lang="FA">١. رب السِّجن/رب السَّجن</span>**

<span lang="AR-SA" style="color: black;">-</span><span lang="AR-SA"> قال رب السجن أحب إلي مما يدعونني إليه‏<span style="color: black;"> \[يوسف: 33\].</span></span>

<span lang="AR-SA">\[فان قيل: كيف يجوز أن يقول يوسف هذا\] و نحن نعلم أن سجنهم له معصية و محنة، كما أن ما دعوه إليه معصية، و محبة المعصية عندكم لا تكون إلا قبيحة. \[و هو في القبح يجرى مجرى ما دعى إليه من الزنا\]</span>

<span lang="AR-SA">الجواب: قلنا: في تأويل هذه الآية جوابان:</span>

<span lang="AR-SA">أحدهما: ...</span>

<span lang="AR-SA">و الوجه الآخر: أنه أراد أن توطيني نفسي و تصبيري لها على السجن أحب إلي من مواقعة المعصية.</span>

<span lang="AR-SA">فإن قيل: هذا خلاف الظاهر لأنه مطلق و قد أضمرتم فيه.</span>

<span lang="AR-SA">قلنا: لا بد من مخالفة الظاهر؛ لأن السجن نفسه لا يجوز أن يكون مرادا ليوسف عليه السلام و كيف يريده و إنما السجن البنيان المخصوص، \[و إنما يريد الفعل فيها، و المتعلق بها؛ و السجن نفسه ليس بطاعة و لا معصية و إنما الأفعال فيه قد تكون طاعات و معاصي بحسب الوجوه التي يقع عليها، و إدخال القوم يوسف الحبس، أو اكراههم له على دخوله معصية منهم، و كونه فيه و صبره على ملازمته، و المشاق التي تناله باستيطانه كان طاعة منه و قربة و قد علمنا ان ظالما لو أكره مؤمنا على ملازمة بعض المواضع، و ترك التصرف في غيره لكان فعل المكره حسنا و ان كان فعل المكره قبيحا\]</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[1\]</span></span></span></span>](#_ftn1)<span lang="AR-SA">.</span>

**<span lang="AR-SA">و إنما يكون الكلام ظاهره يخالف ما قلناه، إذا قرئ: رب السجن «بفتح السين» و إن كانت هذه القراءة أيضا محتملة للمعنى الذي ذكرناه</span>**<span lang="AR-SA">، فكأنه أراد أن سجني نفسي عن المعصية أحب إلي من مواقعتها، فرجع معنى السجن إلى فعله دون افعالهم، و إذا كان الأمر على ما ذكرناه، فليس للمخالف أن يضمر في الكلام ان كوني في السجن و جلوسي فيه أحب إلي، بأولى ممن أضمر ما ذكرنا؛ لأن كلا الأمرين يعود إلى السجن و يتعلق به.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[2\]</span></span></span></span>](#_ftn2)

#### **<span lang="FA">٢. فکُّ رقبهٍ او اطعام /فکَّ رقبهً او اطعم</span>**

**<span lang="AR-SA">و قد اختلف الناس في قراءة: فك رقبة، فقرأ أمير المؤمنين عليه السلام، و مجاهد، و أهل مكة، و الحسن، و أبو رجاء العطاردي، و أبو عمرو، و الكسائي:فك رقبة بفتح الكاف و نصب الرقبة، و قرؤوا «أو أطعم» على الفعل دون الاسم. و قرأ أهل المدينة، و أهل الشام، و عاصم، و حمزة، و يحيى بن وثاب، و يعقوب الحضرمي: فك‏ بضم الكاف و بخفض‏ رقبة<span style="mso-spacerun: yes;"> </span>أو إطعام‏ على المصدر و تنوين الميم و ضمها.</span>**

<span lang="AR-SA">فمن قرأ على الاسم ذهب إلى أن جواب الاسم بالاسم أكثر في كلام العرب، و أحسن من جوابه بالفعل، ألا ترى أن المعنى: ما أدراك ما اقتحام العقبة! هو فك رقبة، أو إطعام؛ و ذلك أحسن من أن يقال: هو فك رقبة، أو أطعم.</span>

<span lang="AR-SA">و مال الفراء إلى القراءة بلفظ الفعل، و رجحها بقوله تعالى: ثم كان من الذين آمنوا، لأنه فعل؛ و الأولى أن يتبع فعلا. و ليس يمتنع أن يفسر اقتحام‏ العقبة- و إن كان اسما- بفعل يدل على الاسم؛ و هذا مثل قول القائل: ما أدراك ما زيد؟ يقول- مفسرا-: يصنع الخير، و يفعل المعروف، و ما أشبه ذلك، فيأتي بالأفعال.</span>

<span lang="AR-SA">و السغب: الجوع؛ و إنما أراد أنه يطعم في يوم ذي مجاعة؛ لأن الإطعام فيه أفضل و أكرم.</span><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"> [<span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[3\]</span></span>](#_ftn3)</span></span>

<div id="bkmrk-" style="text-align: justify;">---

</div>[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[1\]</span></span></span></span>](#_ftnref1) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">( ۲) ما بين </span><span lang="AR-SA">المعقوفتين</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;"> من الأمالي، ۱: ۴۶۴.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[2\]</span></span></span></span>](#_ftnref2)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل، ج‏۲، ص ٢٧٨-۴۷۹</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[3\]</span></span></span></span>](#_ftnref3)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل، ج۳، ص ۴۶١-۴۶٢</span>

<div id="bkmrk--1" style="mso-element: footnote-list;"><div id="bkmrk--2" style="mso-element: footnote;"></div></div>

# قرائات شاذه در کتب سید مرتضی

#### **<span lang="FA">۱. ثم عرضهم علی الملائکه</span>**

<span lang="AR-SA">فأما قوله تعالى: ثم عرضهم على الملائكة \[البقره/٣١\] فلا يليق إلا بالمسميات دون الأسماء؛ لأن هذه الكنايات لا تليق بالأسماء و إنما تليق بالعقلاء من أصحاب الأسماء أو العقلاء إذا انضم إليهم غيرهم مما لا يعقل على سبيل التغليب لما يعقل، كما يغلب المذكر على المؤنث إذا اجتمعوا في الكناية، كما يقول القائل: أصحابك و امائك جاؤوني، و لا يقال: جائني.</span>

<span lang="AR-SA">و مما يشهد للتغليب قوله تعالى: و الله خلق كل دابة من ماء فمنهم من يمشي على بطنه و منهم من يمشي على رجلين و منهم من يمشي على أربع يخلق الله ما يشاء</span>

<span lang="AR-SA">و قيل: **إن في قراءة أبي: «ثم عرضها» و في قراءة عبد الله بن مسعود: «ثم عرضهن» و على هاتين القراءتين يصلح أن تكون عبارة عن الأسماء**</span><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;">.[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[1\]</span></span></span>](#_ftn1)</span>

#### **<span lang="FA">٢. و ما انزل علی الملَکین/ المِلکین ببابل</span>**

<span lang="AR-SA">و قد روى هذا التأويل الأخير في حمل «و ما» على النفي عن ابن عباس و غيره من المفسرين.</span>

**<span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;">و روي عنه أيضا أنه كان يقرأ</span><span lang="AR-SA">: و ما أنزل على الملكين‏ بكسر اللام</span>**<span lang="AR-SA">، و يقول: متى كان العلجان ملكين! بل كانا ملكين؛ \[و على هذه القراءة لا ينكر أن يرجع قوله: و ما يعلمان من أحد إليهما</span><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;">\].</span>

<span lang="AR-SA">و يمكن على هذه القراءة في الآية وجه آخر و إن لم يحمل قوله: و ما أنزل على الملكين‏ على الجحد و النفي: و هو أن يكون هؤلاء الذين أخبر عنهم اتبعوا ما تتلوا الشياطين و تدعيه على ملك سليمان، و اتبعوا ما أنزل على هذين الملكين من السحر، و لا يكون الإنزال مضافا إلى الله تعالى، و إن أطلق؛ لأنه جل و عز لا ينزل السحر؛ بل يكون منزله إليهما بعض الضلال العصاة، و يكون معنى «أنزل»- و إن كان من الأرض- حمل إليهما لا من السماء أنه أتي به من نجود الأرض و أعاليها؛ فإن من هبط من نجد البلاد إلى غورها يقال: نزل و هبط، و ما جرى هذا المجرى.</span><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"> [<span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[2\]</span></span>](#_ftn2)</span></span>

#### **<span lang="FA">٣. و عَبَد الطاغوت/ و عُبْدُ الطاغوت</span><span lang="FA">…</span>**

<span lang="AR-SA">و قال قوم: يجوز أن يعطف‏ و عبد الطاغوت‏ على الهاء و الميم في «منهم»؛ فكأنه تعالى جعل منهم، و من عبد الطاغوت القردة و الخنازير؛ و قد يحذف «من» في الكلام؛ قال الشاعر:</span>

<span lang="AR-SA">أمن يهجو رسول الله منكم‏<span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span dir="LTR"><span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span lang="AR-SA">و يمدحه و ينصره سواء</span>[<sup><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[3\]</span></span></span></sup>](#_ftn3)

<span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">ا</span><span lang="AR-SA">راد: و من يمدحه و ينصره.</span>

<span lang="AR-SA">فإن قيل: فهبوا هذا التأويل ساغ في قراءة من قرأ بالفتح، أين أنتم عن قراءة من قرأ «و عبد» بفتح العين و ضم الباء، و كسر التاء من «الطاغوت»، و من قرأ «**عبد الطاغوت» بضم العين و الباء**، و من قرأ: «و **عبد الطاغوت» بضم العين و التشديد**، و من قرأ: **«و عباد الطاغوت**»!.</span>

<span lang="AR-SA">قلنا: **المختار من هذه القراءة عند أهل العربية كلهم القراءة بالفتح، و عليها جميع القراء السبعة؛ إلا حمزة فإنه قرأ؛ «عبد» بفتح العين و ضم الباء، و باقي القراءات شاذة غير مأخوذ بها.**</span>

<span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;">قال أبو إسحاق الزجاج في كتابه في </span><span lang="AR-SA">معاني القرآن: و عبد الطاغوت‏ نسق</span><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"> على «من لعنه الله» قال: و قد قرئت «عبد الطاغوت»؛ «و عبد الطاغوت» و الذي اختاره «و عبد الطاغوت».</span>

**<span lang="AR-SA">و روي عن ابن مسعود رحمه الله: «و عبدوا الطاغوت» فهذا يقوي:«و عبد الطاغوت</span>**<span lang="AR-SA">» قال: و من قرأ «و عبد الطاغوت» بضم الباء و خفض الطاغوت فإنه عند بعض أهل العربية ليس بالوجه من جهتين:</span>

<span lang="AR-SA">أحدهما: أن «عبد» على وزن «فعل»، و ليس هذا من أمثلة الجمع؛ لأنهم فسروه خدم الطاغوت.</span>

<span lang="AR-SA">و الثاني: أن يكون محمولا على و جعل منهم عبدا للطاغوت ثم خرج لمن قرأ «و عبد» أنه بلغ الغاية في طاعة الشيطان. و هذا كلام الزجاج[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[4\]</span></span></span>](#_ftn4).</span>

#### **<span lang="FA">۴. انما ولیکم/ مولیکم الله و رسوله</span>**

<span lang="AR-SA">و قال الفراء في كتاب «معاني القرآن»: الولي و المولى في كلام العرب واحد، **و في قراءة عبد الله بن مسعود: «إنما موليكم الله و رسوله» مكان «وليكم».**[<sup><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[5\]</span></span></sup>](#_ftn5)</span>

#### **<span lang="FA">۵.انه عملٌ غیرصالح/ انه عمِلَ غیرَ صالح</span>**

**<span lang="AR-SA">فأما قوله تعالى: إنه عمل غير صالح[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;">**<span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[6\]</span>**</span></span>](#_ftn6)‏ فالقراءة المشهورة بالرفع، و قد روي عن جماعة من المتقدمين[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;">**<span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[7\]</span>**</span></span>](#_ftn7) أنهم قرؤوا: إنه عمل غير صالح<span style="color: #006a0f;">‏</span> بنصب اللام و كسر الميم و نصب «غير» و لكل وجه.</span>**

<span lang="AR-SA">فأما الوجه في الرفع فيكون على تقدير أن ابنك ذو عمل غير صالح؛ و صاحب عمل غير صالح؛ فحذف المضاف، و أقام المضاف إليه مقامه؛ و قد استشهد على ذلك بقول الخنساء:</span>

<span lang="AR-SA">ما أم سقب علي بو تطيف به‏<span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span dir="LTR"><span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span lang="AR-SA">قد ساعدتها على التحنان أظآر</span>

<span lang="AR-LB" style="mso-bidi-language: AR-LB;">ت</span><span lang="AR-SA">رتع ما رتعت حتى إذا ذكرت‏</span><span lang="AR-SA" style="font-size: 12.0pt; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman';"><span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span dir="LTR"><span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span lang="AR-SA">فإنما هي إقبال و إدبار</span>

<span lang="AR-SA">أرادت إنما هي ذات إقبال و إدبار.</span>

<span lang="AR-SA">و قال قوم: إن المعنى أصل ابنك هذا الذي ولد على فراشك و ليس بابنك على الحقيقة \[عمل غير صالح، يعني الخيانة من امرأته، و هذا جواب من ذهب إلى أنه لم يكن ابنه على الحقيقة\] و الذي اخترناه خلاف ذلك.</span>

<span lang="AR-SA">و قال آخرون إن إلهاء في قوله: إنه عمل غير صالح‏ راجعة إلى السؤال؛ و المعنى: إن سؤالك إياي ما ليس لك به علم عمل غير صالح لأنه قد وقع من نوح دليل السؤال و الرغبة في قوله: إن ابني من أهلي و إن وعدك الحق‏ و معنى ذلك نجه كما نجيتهم، و من يجيب بهذا الجواب يقول: إن ذلك صغيرة من النبي؛ لأن الصغائر تجوز عليهم، و من يمنع أن يقع من الأنبياء شي‏ء من القبائح يدفع هذا الجواب؛ و لا يجعل الهاء راجعة إلى السؤال بل إلى الابن، و يكون تقدير الكلام ما تقدم.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[8\]</span></span></span></span>](#_ftn8)

#### **<span lang="FA">۶. فصبر جمیل/ فصبراً جمیلاً</span>**

<span lang="AR-SA">و أما وصف الصبر بأنه جميل، فلأن الصبر قد يكون جميلا و غير جميل، و إنما يكون جميلا إذا قصد به وجه الله، و فعل للوجه الذي وجب، فلما كان في هذا الموضع واقعا على الوجه المحمود صح وصفه بذلك. و قد قيل إنه أراد صبرا لا شكوى فيه و لا جزع، و لو لم يصفه بذلك لظن مصاحبة الشكوى و الجزع له. و أما ارتفاع قوله: فصبر جميل‏[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[9\]</span></span></span>](#_ftn9) فقد قيل إن المعنى: و شأني صبر جميل، أو الذي أعتقده صبر جميل. و قال قطرب: معناه فصبري صبر جميل؛ </span><span lang="FA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black; mso-bidi-language: FA;">…</span>

**<span lang="AR-SA">و قد روي أن في قراءة أبي «فصبر جميلا» بالنصب</span>**<span lang="AR-SA">، و ذلك يكون على الإغراء، و المعنى فاصبري يا نفس صبرا جميلا</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[10\]</span></span></span></span>](#_ftn10)

#### **<span lang="FA">٧. امرنا/ امّرنا/ آمرنا مترفیها</span>**

**<span lang="AR-SA">فأما قراءة من قرأ الآية[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;">**<span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[11\]</span>**</span></span>](#_ftn11) بالتشديد فقال: «أمرنا»</span>**[<span class="MsoFootnoteReference">**<span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;">**<span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[12\]</span>**</span></span>**</span>](#_ftn12)**<span lang="AR-SA">، و قراءة من قرأها بالمد و التخفيف فقال: «آمرنا»</span>**[<span class="MsoFootnoteReference">**<span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;">**<span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[13\]</span>**</span></span>**</span>](#_ftn13)**<span lang="AR-SA"> فلن يخرج معنى قراءتيهما عن الوجوه التي‏ ذكرناها</span>**[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[14\]</span></span></span></span>](#_ftn14)<span lang="AR-SA">؛ إلا الوجه الأول؛ فإن معناه لا يليق إلا بأن يكون ما تضمنته الآية هو الأمر الذي يستدعي به إلى الفعل‏</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[15\]</span></span></span></span>](#_ftn15)<span lang="AR-SA">.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[16\]</span></span></span></span>](#_ftn16)

#### **<span lang="FA">٨. اکاد اُخفیها/ اَخفیها</span>**

**<span lang="AR-SA">و روي عن سعيد بن جبير أنه كان يقرأ:<span style="color: #006a0f;"> </span>أكاد أخفيها[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;">**<span style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[17\]</span>**</span></span>](#_ftn17)، \[بفتح الألف‏\] فمعنى أخفيها على هذا الوجه أظهرها؛</span>**<span lang="AR-SA"> قال عبدة بن الطبيب يصف ثورا:</span>

<span lang="AR-SA">يخفي التراب بأظلاف ثمانية<span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span dir="LTR"><span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span lang="AR-SA">في أربع مسهن الأرض تحليل‏</span>

<span lang="AR-SA">أراد أنه يظهر التراب و يستخرجه بأظلافه، و قال امرؤ القيس:</span>

<span lang="AR-SA">فإن تدفنوا الداء لا نخفه‏<span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span dir="LTR"><span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span lang="AR-SA">و إن تبعثوا الحرب لا نقعد</span>

<span lang="AR-SA">أي لا نظهره؛ و قال النابغة:</span>

<span lang="AR-SA">تخفي بأظلافها حتى إذا بلغت‏<span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span dir="LTR"><span style="mso-tab-count: 1;"> </span></span><span lang="AR-SA">يبس الكثيب تداعى الترب فانهدما</span>

<span lang="AR-SA">و قد روى أهل العربية: أخفيت الشي‏ء يعني سترته، و أخفيته بمعنى أظهرته، و كأن القراءة بالضم تحتمل الأمرين: الإظهار و الستر، و القراءة بالفتح لا تحتمل‏ غير الإظهار؛ و إذا كانت بمعنى الإظهار كان الكلام في «كاد» و احتمالها للوجوه الثلاثة التي ذكرناها كالكلام فيها إذا كانت بمعنى الستر و التغطية.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[18\]</span></span></span></span>](#_ftn18)

#### **<span lang="FA">٩. اذا المووده/ المودّه سُئلت/ سَئلت</span><span lang="AR-LB"> \*</span> <span lang="FA">بای ذنب قُتِلَت/ قتِلْت</span>**

**<span lang="AR-SA">و قد روي عن أمير المؤمنين عليه السلام؛ و ابن عباس، و يحيى بن يعمر، و مجاهد، و مسلم بن صبيح، و أبي الضحى؛ و مروان، و أبي صالح، و جابر بن زيد أنهم قرؤوا «سَاَلتْ» بفتح السين و الهمزة و إسكان التاء</span>**<span lang="AR-SA"> **بأي ذنب قُتِلْتُ‏ باسكان اللام و ضم التاء الثانية؛ على أن المؤودة موصوفة بالسؤال، و بالقول‏ بأي ذنب قتلت‏.** </span>

**<span lang="AR-SA">و روى القطعي عن سليمان الأعمش عن حفص عن عاصم:<span style="color: #006a0f;"> </span>قتلتُ‏ بضم التاء الثانية، و في «سُئلَتْ» مثل قراءة الجمهور بضم السين.</span>**

**<span lang="AR-SA">و روي عن أبي جعفر المدني: بأي ذنب قتلت‏ بالتشديد و إسكان التاء الثانية.</span>**

**<span lang="AR-SA">و روي عن بعضهم:<span style="color: #006a0f;"> </span>سئلت‏ بفتح الميم و الواو.</span>**

<span lang="AR-SA">فأما من قرأ «سألت» بفتح السين؛ فيمكن فيه الوجهان اللذان ذكرناهما؛ من أن الله تعالى أكملها في تلك الحال، و أقدرها على النطق.</span>

<span lang="AR-SA">و الوجه الآخر: أن يكون معنى «سألت» أي سئل لها و طولب بحقها و انتصف لها من ظالمها؛ فكأنها هي السائلة تجوزا و اتساعا. و من قرأ بفتح‏</span>

<span lang="AR-SA">السين من «سألت» و يضم التاء الثانية من‏<span style="color: #006a0f;"> قتلت‏</span> فعلى أنها هي المخاطبة بذلك.</span>

<span lang="AR-SA">و يجوز في هذا الوجه أيضا «قتلت» بإسكان التاء الأخيرة كقراءة الجماعة؛ لأنه إخبار عنها، كما يقال: سأل زيد: بأي ذنب ضرب؛ و بأي ذنب ضربت.</span>

<span lang="AR-SA">و يقوي هذه القراءة في «سألت» ما روي عن النبي صلى الله عليه و اله و سلم من قوله: «يجي‏ء المقتول ظلما يوم القيامة و أوداجه تشخب دما، اللون لون الدم، و الريح ريح المسك، متعلقا بقاتله يقول: يا رب سل هذا فيم قتلني».</span>

**<span lang="AR-SA">فأما القراءة المأثورة عن حفص عن عاصم في ضم التاء الأخيرة من «قتلت» مع ضم السين‏ </span>**<span lang="AR-SA">سئلت‏ فمعناها<span style="color: #006a0f;"> </span>و إذا الموؤدة سئلت‏: ما تبغي؟ فقالت: بأي ذنب قتلت‏ فأضمر قولها. و العرب قد تضمر مثل هذا لدلالة الخطاب عليه، و ارتفاع الإشكال عنه؛ مثل قوله تعالى: و إذ يرفع إبراهيم القواعد من البيت و إسماعيل ربنا تقبل منا</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[19\]</span></span></span></span>](#_ftn19)<span lang="AR-SA">؛ أي و يقولان ذلك؛ و نظائره في القرآن كثيرة جدا.</span>

<span lang="AR-SA">فأما قراءة من قرأ: قتلت‏ بالتشديد فالمراد به تكرار الفعل بالموؤدة هاهنا، و إن كان لفظها لفظ واحدة فالمراد به الجنس، و إرادة التكرار جائزة.</span>

<span lang="AR-SA">فأما من قرأ الموؤدة بفتح الميم و الواو، فعلى أن المراد الرحم و القرابة، و أنه يسأل عن سبب قطعها و تضييعها، قال الله تعالى: فهل عسيتم إن توليتم أن تفسدوا في الأرض و تقطعوا أرحامكم<span style="color: #006a0f;">‏</span></span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[20\]</span></span></span></span>](#_ftn20)<span lang="AR-SA">.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[21\]</span></span></span></span>](#_ftn21)

#### **<span lang="FA">١٠. فکُّ رقبهٍ او اطعام /فکَّ رقبهً او اطعم</span>**

**<span lang="AR-SA">و قد اختلف الناس في قراءة: فك رقبة، فقرأ أمير المؤمنين عليه السلام، و مجاهد، و أهل مكة، و الحسن، و أبو رجاء العطاردي، و أبو عمرو، و الكسائي:فك رقبة بفتح الكاف و نصب الرقبة، و قرؤوا «أو أطعم» على الفعل دون الاسم. و قرأ أهل المدينة، و أهل الشام، و عاصم، و حمزة، و يحيى بن وثاب، و يعقوب الحضرمي: فك‏ بضم الكاف و بخفض‏ رقبة<span style="mso-spacerun: yes;"> </span>أو إطعام‏ على المصدر و تنوين الميم و ضمها.</span>**

<span lang="AR-SA">فمن قرأ على الاسم ذهب إلى أن جواب الاسم بالاسم أكثر في كلام العرب، و أحسن من جوابه بالفعل، ألا ترى أن المعنى: ما أدراك ما اقتحام العقبة! هو فك رقبة، أو إطعام؛ و ذلك أحسن من أن يقال: هو فك رقبة، أو أطعم.</span>

<span lang="AR-SA">و مال الفراء إلى القراءة بلفظ الفعل، و رجحها بقوله تعالى: ثم كان من الذين آمنوا، لأنه فعل؛ و الأولى أن يتبع فعلا. و ليس يمتنع أن يفسر اقتحام‏ العقبة- و إن كان اسما- بفعل يدل على الاسم؛ و هذا مثل قول القائل: ما أدراك ما زيد؟ يقول- مفسرا-: يصنع الخير، و يفعل المعروف، و ما أشبه ذلك، فيأتي بالأفعال.</span>

<span lang="AR-SA">و السغب: الجوع؛ و إنما أراد أنه يطعم في يوم ذي مجاعة؛ لأن الإطعام فيه أفضل و أكرم.</span><span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"> [<span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[22\]</span></span>](#_ftn22)</span></span>

#### **<span lang="FA">١١. الم یجدک یتیماً/ یتیمٌ فآوی</span>**

<span lang="AR-SA">و خامسها: أنه روي في قراءة هذه الآية الرفع: أ لم يجدك يتيما فآوى (6) و وجدك ضالا فهدى‏ (7) على أن اليتيم وجده و كذلك الضال، **و هذا الوجه ضعيف؛ لأن القراءة غير معروفة؛ و لأن هذا الكلام يسمج و يفسد أكثر معانيه**‏</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[23\]</span></span></span></span>](#_ftn23)<span lang="AR-SA">.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[24\]</span></span></span></span>](#_ftn24)

<span lang="AR-SA">خامسها أنه روي في قراءة هذه الآية الرفع أ لم يجدك‏ يتيم‏ فآوى و وجدك ضال فهدى على أن اليتيم وجده و كذلك الضال و هذا الوجه ضعيف لأن القراءة غير معروفة و لأن هذا الكلام يسمج و يفسد أكثر معانيه‏</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; mso-ascii-font-family: 'Traditional Arabic'; mso-hansi-font-family: 'Traditional Arabic'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: 'Traditional Arabic',serif; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: IRLotus; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[25\]</span></span></span></span>](#_ftn25)

<div id="bkmrk-" style="text-align: justify;">---

</div>[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[1\]</span></span></span></span>](#_ftnref1)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل، ج‏1، ص: ۴۰۵</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[2\]</span></span></span></span>](#_ftnref2)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ج‏1 </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ۴۴۹</span><span lang="AR-SA" style="mso-fareast-font-family: 'Times New Roman';">-۴۵٠</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[3\]</span></span></span></span>](#_ftnref3) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">( 1) البيت لحسان، ديوانه: </span><span lang="AR-SA">۹۰</span><span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">، و روايته:« فمن يهجو.».</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[4\]</span></span></span></span>](#_ftnref4) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">نفائس التأویل، ج ٢، ص ١٨٢-١٨٣</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[5\]</span></span></span></span>](#_ftnref5)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ج‏2 </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ۱۹۷</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[6\]</span></span></span></span>](#_ftnref6) <span lang="AR-SA">سوره هود، آیه ۴۶</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[7\]</span></span></span></span>](#_ftnref7) <span lang="AR-SA">إین قرائت گرچه قرائت یعقوب و کسائی از قراء عشره نیز هست ولی جناب سید آن را به متقدمین نسبت می دهد:</span>

<span lang="AR-SA">اِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صٰالِحٍ \[٤٦\] قرأ النبي صلى اللّه عليه و سلم، و ابن عباس، و عروة بن الزبير، و عكرمة، و الكسائي: (إنه عمل غير صالح) بكسر الميم و فتح اللام، و كان ابن مسعود و الشعبي و الحسن و أبو جعفر و شيبة و نافع و ابن كثير و عاصم و الأعمش و أبو عمرو و حمزة يقرءون: (إنه عمل غير صالح) بفتح الميم و ضم اللام فمن قرأ: (إنه عمل غير صالح) لم يقف على: (ما ليس من أهلك)؛ لأن الهاء الثانية تعود على الهاء الأولى(ایضاح الوقف و الابتداء، ص ٣۵٢)</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[8\]</span></span></span></span>](#_ftnref8)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ج‏۲ </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> 440</span><span lang="AR-SA" style="mso-fareast-font-family: 'Times New Roman';">-۴۴۱</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[9\]</span></span></span></span>](#_ftnref9) <span lang="AR-SA">سوره یوسف، آیه ١٨</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[10\]</span></span></span></span>](#_ftnref10)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل، ج۲، ص: ۴۶۷</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[11\]</span></span></span></span>](#_ftnref11) <span lang="AR-SA">سوره الاسراء، آیه ١۶</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[12\]</span></span></span></span>](#_ftnref12)<span lang="AR-SA"> ( 5) هي قراءة شاذة، عن أبي عثمان النهدي، و لليث عن أبي عمرو، و أبان عن عاصم.( و انظر القراءات الشاذة لابن خالويه ۷۵).</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[13\]</span></span></span></span>](#_ftnref13)<span lang="AR-SA"> ( 6) هي قراءة شاذة أيضا، عن خارجة عن نافع( انظر المصدر السابق).</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[14\]</span></span></span></span>](#_ftnref14)<span lang="AR-SA"> ( 1) حاشية الأصل:« قوله أمرنا، بالتشديد: كثرنا، و آمرنا، بالتخفيف: جعلناهم أمراء؛ و إن شئت فالعكس من ذلك، و الصحيح العكس».</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[15\]</span></span></span></span>](#_ftnref15)<span lang="AR-SA"> ( 2) الأمالي، 1: ۲۹.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[16\]</span></span></span></span>](#_ftnref16) <span lang="AR-SA">نفائس التأويل </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ج‏۳ </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ۳۰-٣١</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[17\]</span></span></span></span>](#_ftnref17) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">سوره طه، آیه ١۵</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[18\]</span></span></span></span>](#_ftnref18)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ج‏۳</span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA"> ۲۱۴-٢١۵</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[19\]</span></span></span></span>](#_ftnref19) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">( 1) سورة البقرة، الآية</span><span lang="AR-SA">: ۱۲۷.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[20\]</span></span></span></span>](#_ftnref20)<span lang="AR-SA"> ( 2) سورة محمد، الآية: ۲۲.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[21\]</span></span></span></span>](#_ftnref21)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل، ج‏۳ ، ص ۴۴۴-۴۴۵</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[22\]</span></span></span></span>](#_ftnref22)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل، ج‏۳، ص ۴۶١-۴۶٢</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[23\]</span></span></span></span>](#_ftnref23) <span lang="FA" style="mso-bidi-language: FA;">( 1) تنزيه الأنبياء و الأئمة: ۱۵۰.</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[24\]</span></span></span></span>](#_ftnref24)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">نفائس التأويل،</span><span lang="AR-SA"> ج۳، ص</span><span lang="AR-SA">۴۶۶</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[25\]</span></span></span></span>](#_ftnref25)<span style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr;"> </span><span lang="AR-SA">تنزيه الأنبياء </span><span lang="AR-SA" style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria;"> </span><span lang="AR-SA">۱۰۶</span><span lang="FA" style="font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-font-family: IRBadr; mso-hansi-font-family: IRBadr; mso-bidi-language: FA;">.</span>

<div id="bkmrk--1" style="mso-element: footnote-list;"><div id="bkmrk--2" style="mso-element: footnote;"></div></div>