قصور استدلال شهید صدر در رفع تضاد بین حکم واقعی و ظاهری و عدم ورود اشکال ایشان به طولیت میرزای شیرازی
این بزرگواران چه فرمودهاند؟ دو تقریر هست، من تنها تقریر دوم را عرض میکنم. در منزل تقریر اول را نگاه کنید. مرحوم آقای صدر به تقریر اول دو اشکال میگیرند. بحوث دو تا است؛ آقای عبد الساتر هم در اینجا یک چیزی خودشان آوردهاند و بعداً دوباره عین عبارت بحوث مرحوم آقای هاشمی را آوردهاند. آن اشکال اول ایشان را هم باید ببینیم چه اشکالی است. حدس من این است که آقای صدر یک تزاحم حفظی در نظر گرفتهاند و میگویند هیچکدام از اینها تام نیست، تا مختار خودشان را که تفکیک بین تزاحم ملاکی و امتثالی و حفظی است، بیان کنند و از طریق آن حل کنند. حالا من که به سهم خودم میگویم بروید ببینید.
من چند بار رفتم و آمدم، ایشان اشکال تضاد را حل نکردهاند. با تزاحم حفظی، خُب تضاد چه میشود؟! اگر دیدید حل کردهاند برای من هم بگویید. خلاصه تضاد چه شد؟ در صفحه 205 میگویند دو فعلیت داریم. بعد هم اشکالاتی شده است. نمیدانم این اشکالات را چه کسی کرده است. چه بسا کسانی که در درس ایشان بودهاند بدانند. یعنی این مناقشه را خودشان مطرح کردهاند یا برخی از شاگردان حاضر اشکال کردهاند و ایشان فردای آن روز، در صدد جواب برآمدند. اگر نگاه کنید میبینید رفتوبرگشت میشود و در آخر کار میگویند بین تزاحم ملاکی و تزاحم حفظی خلط کردهاید. و حال اینکه آن طوری که در ذهن من است، تزاحم حفظی یک نوعی از تزاحم ملاکی است؛ در عرض هم نیستند. تزاحم حفظی یک شعبهای از تزاحم ملاکی است. نه اینکه بگوییم سه جور است. به ملاکی یک قیدی بزنیم و بعد بخواهیم آن را حل کنیم و در آخر هم تضاد حل نشود. من نمیدانم ایشان چطور حل کردهاند. شما فکر کنید و به من هم بگویید.
آن چه که منظور من است، در صفحه ۱۹۷ است. میفرمایند:
والبيان الثاني ما قد يتحصل من كلمات المحقق النائيني ( قده ) حيثما تصدى لشرح كلمات السيد الشيرازي ( قده ) من انَّ الأحكام الظاهرية في طول الأحكام الواقعية إذ لولاها لم يكن جعل الحكم الظاهري معقولاً فيستحيل أَنْ تكون الأحكام الظاهرية مانعة عن الأحكام الواقعية إذ يلزم من مانعيتها نفيها لنفسها ومن وجودها عدمها وهو محال[1]
«و البيان الثاني ما قد يتحصل من كلمات المحقق النائيني ( قده ) حيثما تصدى لشرح كلمات السيد الشيرازي ( قده ) من انَّ الأحكام الظاهرية في طول الأحكام الواقعية»؛ میرزا از این طولیت چیزی فهمیدهاند که آن را میگویند. کما اینکه استادشان شیخ همچنین هستند. تقریر اول این بود:
«حيث انَّ مرتبة الحكم الظاهري الشك في الواقعي وهو متأخر عنه وفي طوله»[2]، که در کلمات هر دو هست.
[1] بحوث في علم الأصول نویسنده : الهاشمي الشاهرودي، السيد محمود جلد : ۴ صفحه : ۱۹۷
[2] همان ١٩۶