شخصیت علمی ملا اسماعیل خواجویی

در کتاب مرحوم خواجویی آمده…؛ اسم کتاب ایشان رسائل خواجویی است. ملا اسماعیل. ملااسماعیل از بزرگان علماء است. در حوزه اصفهان خیلی شاگرد داشته. رساله‌های مختلفی دارد. الرسائل الخواجوئیه، رساله هلالیه، جلد دوم، صفحه سیصد و پنجاه و پنج.

در رؤیت هلال در جلد اول، ضمن رسائلی که برای عدم حجیت رؤیت قبل از زوال آمده، هست. اتفاقا مرحوم خواجوئی می‌گویند بعد از این‌که من این رساله را در رد محقق سبزواری - صاحب ذخیره - نوشتم بعد دیدم شاگرد خود صاحب ذخیره هم بر ایشان ردیه نوشته است. فاضل سراب که چندی قبل، عرض کردم. در کتاب رؤیت هلال همه این‌ها هست.ولی خب فاضل سراب شاگرد خود صاحب ذخیره بوده و قبلاً وفات کرده بود. ملا اسماعیل بعدش وفات کرده؛ وفات ملا اسماعیل خواجوی صد و هفتاد و یک بوده. تقریباً معاصر صاحب حدائق بوده‌اند. اگر مثل وحید در اصفهان بودند جناب خواجویی شانیت این را داشت که مثل وحید به درس ایشان برود. ولی ظاهراً وحید بهبهانی ولو در اصفهان متولد شدند اما زود با پدر به بهبهان می‌روند. سی سال در بهبهان بودند و بعد همگی به عتبات مشرف می‌شوند. اول نجف بودند وبعد هم به کربلا می‌آیند و تا آخر در کربلا می‌مانند. لذا وحید شاگرد خواجویی نبودند ولی خواجویی از فضلای مهم اصفهان بوده.

در رؤیت هلال، جلد اول، فرموده بودند این چاپی که شده خیلی غلط دارد، ما برای این‌که رساله خواجویی را در کتاب رؤیت هلال بیاوریم خیلی زحمت کشیده‌ایم. اغلاط آن را با نسخه خطی‌ای که در کتاب‌خانه مرحوم مرعشی است تطبیق دادند. علی ای حال آن رؤیت هلال این‌طور که فرموده‌اند اضبط و اصح از نسخه مطبوع است.