قبول ارتکاز شهید ثانی از عبادت واحده بودن صوم شهر رمضان و نقد استدلال کلاسیک ایشان

در انتهای جلسه دیروز عبارتی را از مستمسک خواندم؛ به مرحوم شهید اشکال کرده بودند. تقریباً از ریخت مباحثه‌ای که داشتیم معلوم شد که من نمی­خواستم بگویم فرمایش شهید سر می‌رسد؛ به ذهن نیاید که من می‌خواستم از شهید دفاع کنم در مقابل آنچه که ایشان (مرحوم حکیم) می خواستند بگویند.  چرا؟ چون ایشان فرموده بودند «لکن عن الشهید انه استشکل فیه»  اشکال ایشان (شهید ثانی) به چه بر می‌گردد؟  که «يجوز في شهر رمضان أن ينوي لكل يوم نية على حدة»[1]؛ یعنی جدا جدا نیت کند. ایشان گفتند نمی‌شود. یعنی به واسطه اشکالشان یک مئونه اضافی را بر مکلف بار می‌کنند. اصلا مطلب اینطور که شهید می فرماید نیست.

 فرمایش شهید لوازم عدیده‌ای دارد که بگویند: «عدم جواز تفريق النية على أجزاء العبادة الواحدة». اولاً؛ این عبادت واحده­ای که شما می‌فرمایید در صوم شهر هست یا نیست؟ ثانیاً؛ برفرض مثل نماز باشد، همان جا هم خیلی قطعی نیست که تفریق نیت بر اجزاء عبادت واحده، مبطل باشد. قابل تصور است. منظور این‌که در مقامی که بخواهیم عمل را باطل کنیم و فضای بحث را تضییق کنیم، که ایشان (شهید ثانی) کرده اند، خیلی سؤال هست. من حرفی در اشکالی که مرحوم آقای حکیم به ایشان می‌گیرند ندارم. بلکه من منظور دیگری داشتم. گفتم ایشان یک ارتکازی دارند که کل شهر را به‌عنوان یک عبادت واحده در نظر گرفتند و لذا گفتند باید برای کل شهر، یک نیت کنید. یعنی جایز نیست که نیت کل نکند و تنها برای هر روز جداگانه نیت کند. این تذکری بود.

شاگرد: قصد ارتکازی کافی است؟

استاد: بله، مرحوم آقای حکیم، بنا بر این‌که داعی باشد، می‌گویند. زمانی این‌ها گفته شده که هنوز مسأله داعی بودن نیت به‌خوبی جلا پیدا نکرده بود. قبلاً عرض کردم تا جایی که من می‌دانم اولین کسی که مسأله داعی را گفتند جناب صاحب حدائق هستند. نمی‌دانم کسی جلوتر از ایشان گفته یا نه.  ولی بعداً هم فقهای بزرگی که آمدند تا الآن، با این مطلب صاحب حدائق موافقت کردند. یعنی فضایی که بر بحث‌های فقهای قبل از ایشان سیطره داشته، دیگر حاکم نیست.

در مستمسک مطلب دیگری هم هست.

شاگرد: در پاورقی بعدی اشاره می کنند که دلیل این مطلب، اجماع است و همچنین «واستدل له بأن الشهر عباده واحده» یعنی کأن فضایی در آن زمان حاکم بوده که  شهر رمضان را عبادت واحده می دانستند.

استاد: ولی آیا آنها این استلزام شهید را هم قائل بودند؟

شاگرد: نه. در تأیید فرمایش شما می خواستم این را عرض کنم.

استاد:  بله. اتفاقا من می‌خواهم بگویم «صوم الشهر کله عبادة واحدة»، مُثبِت این هستیم. اما لازم گیری‌ای که شهید ثانی کردند را می‌خواهیم بگوییم ندارد. وقتی مجموع ادله و نظام تقنین صوم را در نظر می‌گیریم، این لازمی که شهید فرمودند را ندارد. چرا؟ چون وحدتی که برای کل صوم هست حساب خاص خودش را دارد. 

[1] مستمسك العروة الوثقى نویسنده : الحكيم، السيد محسن    جلد : ۸  صفحه : ۲۲۰