امکان تصحیف در نسخه مصابیح

استاد: در اینجا خیلی حرف هست. طلبگی باید پی جویی کنیم. من اول عبارت سید را عرض کنم. ببینید از مصابیح دو نسخه خطی داریم. یک نسخه که حدود شانزده سال بعد از وفات مرحوم سید نوشته شده؛ نسخه اول در کتاب‌خانه مجلس است. نسخه دومی هم داریم که احتمال راجح این است که این نسخه دوم، بعد از نسخه اول نوشته شده است. در نسخه دوم عبارت به‌صورت خیلی روشن همین است: «و لا نعلم تعيّنها من المشيخة، و لا أنّه نقل الرواية عن كتابه». در ذهن من عبارت صاف نمی‌شد؛ «و لا انه نقل»…، با این‌که خود مرحوم شیخ می‌گویند وقتی من علی بن حاتم می‌گویم، از کتابش نقل می‌کنم و مشیخه دارم. خُب یعنی چه که مثل سید بزرگوار بگویند «و لا نقل»؟! بعد هم بگویند در مشیخه نیست! و حال این‌که در مشیخه هست. در نسخه مطبوع مشیخه هست. در چاپ قدیم هم هست. در مشیخه ثابت است که مرحوم شیخ دارند[1] که «کلما رویته عن علی بن حاتم» از ابوعبدالله شیخ مفید و ابن عبدون، کلاهما از حسین بن علی بن ابن شیبان القزوینی، از علی بن حاتم است. شیخ این را در مشیخه دارند. پس مرحوم سید می‌خواهند چه بگویند؟

یک احتمال این است که در نسخه اولی که آقای تبریزی پانزده-شانزده سال بعد از سید نوشته، احتمال این‌که «او» باشد هست. ظاهر همان «و لا» است. در هر دو ظاهر «و لا» است. ولی چون «او» به ذهن می‌آمد، گفتم شاید «لا» را طوری نوشته، مثلاً خطی زده باشد. با «او» عبارت به این صورت می‌شود: «و لا نعلم تعيّنها من المشيخة، او أنّه نقل الرواية عن كتابه». اما باز خود «او» هم محل سؤال است. احتمال دیگر این است که «ولانعلم تعینها» است؟ یا «ولا نعلم نقَلَها من المشیخه، او انه نقل الروایه عن کتابه»؟ یعنی «تعینها» بوده یا «نقلها» بوده که به «تعینها» تبدیل شده؟ این‌ها محتملاتی است. ولی فعلاً اظهر محتملات همینی است که در اینجا داریم. «و لا نعلم تعيّنها من المشيخة، و لا أنّه نقل الرواية عن كتابه».

[1] تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان) ؛ المشيخة ؛ ص۸۱