قاعده «الجمع مهما امکن» و تطبیق آن بر ما نحن فیه

شاگرد: شارع در مقام مدیریت امتثال این روایت را فرموده‌اند اما در این مدیریت موفق نشده‌اند.

استاد: شارع موفق است، اما به چه معنا؟ این فرمایش را دارند؛ ما که الآن سر همین ها مباحثه می‌کنیم –به نظرم بحث از آن خیلی نافع است- مشهور متأخرین اصولیین می‌گویند «الجمع مهما امکن اولی من الطرح». این به چه معنا است؟ یعنی «الجمع العرفی مهما امکن یجب»، دیگر «اولی» معنا ندارد. درحالی‌که ما مفصل عرض کردیم قاعده همان است. «الجمع» یعنی جمع، نه جمع تبرعی بی‌خودی، بلکه یعنی جمع عرفی و جمع عرفی درجه دوم. ما مفصل از آن صحبت کردیم. این جمع اولی است. من چرا اولویت را عرض کردم؟ برای این بود -الآن هم مدافع این هستم- شارع مقدس روایاتی را که فرموده، بسیاری از آن‌ها در نظر خود او متعارض نیست. اما چه کند که اذهان مخاطب او -از فقها و غیر آن‌ها- ذهن شارع که نیست. چیزهایی که متناقض‌نما است، در ذهن کسانی که در کلاس فقه هستند، به‌صورت تعارض و تکاذب الدلیلین جلوه می‌کند. شارع آمده بر مستنبطین سهل گرفته است. گفته «الجمع مهما امکن»؛ یعنی اگر توانستی جمع بکن، اما اگر نتوانستی من بر تو سخت نمی‌گیرم که الا و لابد آن مراد واقعی من را به دست بیاوری. بلکه شما مخیر هستی؛ «اذن فتخیر». مفصل بحث کردیم.

الآن هم عرض می‌کنم که من مدافع این هستم که اصل جمع، واقعیتی دارد که اگر مستنبطین به تعارض برخورد کردند، شارع در حل تعارض بر مستنبطین، سخت نگرفته است. گفته راحت جلو بروید. این خیلی مهم است که شارع سهل‌گیری کند یا این‌که نه، اصلاً ما به‌دنبال واقع باشیم!

بنابراین من در اینجا هم همین را عرض می‌کنم. ما چرا این مباحثه را می‌کنیم؟ چون روایاتی هست که در دسترس همه است. در کلاس فقه با نظرها و با دیدگاه‌ها و تحلیل‌های متفاوتی مواجه هستیم. هر چه بیشتر مباحثه کنیم و زوایای بحث روشن‌تر شود، برای ناظرین‌ آینده بحث، روشن‌تر می‌شود که آیا این دو متعارض هستند یا نه؟ وقتی برای آیندگان کلاس فقه واضح شد که این فرمایشات شارع متعارض نبود و عده‌ای خیال کرده بودند که متعارض هستند، بعداً به این‌ها عمل می‌کنند. علاوه که در برهه‌ای که عمل نکرده‌اند، آسمان که به زمین نیامده است. ولی شارع مطالب خودشان را گفته و درعین‌حال آن جایی که صورت تعارض بدوی پیدا می‌کند سهل می‌گیرد. یعنی مؤاخذه نکرده است.