اختلاف در تفسیر «صوم من العتمه الی العتمه» در زمان مرحوم طبرسی
دیروز مسأله روزه از شب تا شب مطرح شد. من نگاه کردم و دیدم اعزه مطالب خوبی هم مطرح کردهاند. هر وقت میبینم مطالبی به اشتراک گذاشتهاید خوشحال میشوم.
شروع مجلد دوم مجمع البیان به تفکیک خود مرحوم طبرسی…؛ در آن مباحثه هم عرض شد، خود ایشان فرمودند سنم که از شصت رد شده، آن سید جلیل القدر از من خواستند و لذا مجمع را شروع کردم. مجمع البیان اگر بالای شصت سال شروع شود، مجمع میشود! رضواناللهعلیه! وقتی مجلد اول تمام شده تاریخ گذاشتهاند. فرمودند:
هذا آخر المجلد الأول، وفرغ من تأليفه يوم السبت، لثلاث بقين من شعبان، سنة ثلاثين وخمسمئة، وما النصر إلا من عند الله وما توفيقي إلا بالله[1]
در سال ۵٣٠ آن را تمام کردند. وفات ایشان در ۵۴٨ است. حدود هجده سال قبل از وفاتشان جلد اول تمام شده است. شروع جلد دوم به تفکیک خود مرحوم طبرسی همین بحث ما است. سؤالی که دیروز مطرح کردیم. ظاهر فرمایش ایشان این است که این سؤال دیروز ما اصلاً مورد اختلاف هست و گویا حل نشده است.
بسم الله الرحمن الرحيم (يا أيها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم لعلكم تتقون). الصوم في اللغة: الإمساك ومنه يقال للصمت صوم، لأنه إمساك عن الكلام. قال ابن دريد: كل شئ سكنت حركته فقد صام صوما[2]
بحث لغوی خوبی دارند. میگویند اصل معنای لغت صوم، نگه داشتن است. حتی «صمت» را که «صوم» میگویند به این خاطر است که آدم جلوی خودش را در حرف زدن میگیرد. از ابن درید نقل میکند: «كل شئ سكنت حركته فقد صام صوما». بعد راجع به شمس و روز مثال میزنند، تا آن جا که میفرمایند:
وثانيها: إنه فرض علينا صوم شهر رمضان، كما كان فرض صوم شهر رمضان على النصارى، وكان يتفق ذلك في الحر الشديد، والبرد الشديد، فحولوه إلى الربيع، وزادوا في عدده، عن الشعبي والحسن. وقيل: كان الصوم علينا من العتمة إلى العتمة، ثم اختلف فيه، فقال بعضهم: كان يحرم الطعام والشراب من وقت صلاة العتمة إلى وقت صلاة العتمة. وقال بعضهم: كان يحرم من وقت النوم إلى وقت النوم، ثم نسخ ذلك فالمراد بقوله (الذين من قبلكم) النصارى، على قول الحسن والشعبي، وأهل الكتاب من اليهود والنصارى على قول غيرهما[3]
«… وقيل: كان الصوم علينا من العتمة إلى العتمة»؛ از نماز عشاء تا نماز عشاء؛ یعنی از عتمه شروع میشده. وقتی نماز عشاء خواندید، چه بخوابید یا نه.
«ثم اختلف فيه»؛ این اختلاف دیروز ما بود.
«فقال بعضهم: كان يحرم الطعام والشراب من وقت صلاة العتمة إلى وقت صلاة العتمة»؛ حتی اگر نماز هم نخوانده باشد وقت صلات که میشد دیگر حرام بود. این را عدهای گفته بودند.
شاگرد: در این فرض، چه زمانی افطار میکردند؟
استاد: از غروب آفتاب که نماز مغرب میخواندند تا وقت عشاء. حدوداً یک ساعت و نیم میشود.
شاگرد: میگویند از عتمه تا عتمه. درحالیکه باید میگفت «من العتمه الی المغرب».
استاد: بله. منظور این است: «من العتمه الی اللیل». یعنی وقتی غروب آفتاب شد تا وقت نماز عشاء میتوانند بخورند. در کلام ایشان «عتمه» دوم باید مغرب باشد. نه «عتمه» بهمعنای عشاء. چارهای غیر از این نیست. اگر وجهی به ذهن شما میآید بفرمایید.
«وقال بعضهم: كان يحرم من وقت النوم إلى وقت النوم ثم نسخ ذلک»؛ از وقت نوم، یا انجام فعل نوم و فعل عتمه؟ مرحوم طبرسی در این اختلاف قضاوتی نکردهاند. از اینجا معلوم میشود که این سؤال و این اختلاف بوده است. از قدیم هم مطرح بوده. جواب روشنی در اینکه رسم آن زمان چه چیزی بوده، در کتب بیان نشده است.
[1] مجمع البيان في تفسير القرآن - ط مؤسسة الأعلمي للمطبوعات نویسنده : الشيخ الطبرسي جلد: ۱ صفحه : ۴۹۷
[2] همان ج٢، ص ۵
[3] همان ص۶