# جمع‌بندی بررسی تعبیر «زاد حماد فیه لا اعلم الّا قال و لا خمسون» بحث در روایت محمد بن مسلم در باب سوم بود. بخشی از این روایت را در باب سوم آورده بودند. ادامه آن را در بخش یازدهم، حدیث یازدهم آورده بودند که دیروز خواندیم. در آخر آن هم بود، حماد گفت:‌ «لا اعلم الا قال و لاخمسون». در یک کلمه عرض کردم اگر تنها به اندرون خود روایت نگاه کنیم، معنای «ولاخمسون» این می‌شود: «التسعة یقومون و لایرونه و لاخمسون»؛ یعنی «والخمسون یقومون و لایرونه». یعنی از این نه تا بیشتر هم نمی‌بینند. این برای داخل حدیث است که از نظر معنا به این صورت به ذهنم می‌آید. اما چون دیروز هم عرض کردم که از بیرون روایت دیگری هم داریم که مفاد «و لاخمسون»، لایرون الخمسون است؛ یعنی حتی اگر پنجاه نفر هم ببینند باز فایده‌ای ندارد. دو روایت هست. نسبت به مفاد آن روایات، «لاخمسون» یعنی «لایرون الخمسون». > **عن أبي عبد الله عليه السلام قال: الصوم للرؤية، والفطر للرؤية، وليس الرؤية أن يراه واحد ولا اثنان ولا خمسون**[**\[1\]**](#_ftn1) یعنی «خمسون» می‌بینند ولی دیگران نمی‌بینند. اینجا هم به این صورت معنا می‌کنیم: «لا اعلم الا قال و لاخمسون» یعنی «یرون الخمسون اما لایری کل البلد». به قرینه این روایات، به این صورت معنا می‌شود. اما اگر خودش باشد، این‌چنین است. البته راجع به این روایت و روایات دیگر بحث‌های خیلی خوبی مطرح است. دیروز هم یکی از آقایان مطلبی را گفتند و بعد هم توضیح دادند.
---
[\[1\]](#_ftnref1) وسائل الشيعة - ط الإسلامية ج۷ص۲۱۰