# ب) شبهه مفهومیه/ شبهه حکمیه

### <a name="_Toc101957029"></a>**<span lang="FA">میرزای نائینی</span>**

<span lang="AR-SA">و أما الشك في الرافع فهو بجميع أقسامه يندرج في الأخبار و يكون رفع اليد عن وجود المتيقن فيه من نقض اليقين بالشك، من غير فرق في ذلك بين الشك في وجود الرافع و الشك في رافعية الموجود لأجل **الشبهة الحكمية أو المفهومية** أو الموضوعية.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; font-family: 'B Lotus'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: 'B Lotus'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[1\]</span></span></span></span>](#_ftn1)

### <a name="_Toc101957030"></a>**<span lang="FA">شیخ محمدباقر کمره ای</span>**

<span lang="AR-SA">ايضاح: قد عنون الشيخ فى الرسائل المسألة الرابعة من مسائل الاقل و الاكثر كما فى مسائل البراءة فجعلها اربعة و لكن لم يذكر فى المسألة كما هو المناسب تردد متعلق التكليف بين الاقل و الاكثر من جهة الشبهة الموضوعية بل ذكر تردد المحصل بينهما مع ان الشك فى المحصل باب آخر فيه مسائل كثيرة و قلنا سابقا ان الشك فى المحصل **تارة من جهة الشبهة المفهومية و اخرى من جهة الشبهة الحكمية** و ثالثة من جهة الشبهة المصداقية الخارجية</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; font-family: 'B Lotus'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: 'B Lotus'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[2\]</span></span></span></span>](#_ftn2)

### <a name="_Toc101957031"></a>**<span lang="FA">میرزا محمود آشتیانی</span>**

<span lang="AR-SA">و من حيث كونه شكا فى المقتضى او فى وجود الرافع او رافعية الموجود سواء كان الشك فيها من جهة الشبهة الموضوعية او **الحكمية او المفهومية**، الى اقسام عديدة وقع الاختلاف فى حجية الاستصحاب فيها مطلقا و عدم حجيته كك‏</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; font-family: 'B Lotus'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: 'B Lotus'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[3\]</span></span></span></span>](#_ftn3)

### <a name="_Toc101957032"></a><span lang="FA">سید مصطفی خمینی</span>

<span lang="AR-SA">و من الثاني: يجوز أن يكون مجرد الشك في وجود الطهور و الوضوء، و كون الثوب مباحا و مما يؤكل، من الشبهة الموضوعية؛ **لأن الشك المذكور بعد ما لم يكن من الشبهة الحكمية، و لا من الشبهة المفهومية بالضرورة**، فلا بد من كونه من الشبهة الموضوعية للأقل و الأكثر؛ لما لا قسم ثالث للشبهات. و لا يعتبر في الشبهات الموضوعية اختلاط أفراد العالم و الجاهل، بل لو كان جميع أفراد العالم واضحة، و كان زيد جاهلا، و احتمل كسب العلم في حقه، يعد من الشبهة الموضوعية.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; font-family: 'B Lotus'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: 'B Lotus'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[4\]</span></span></span></span>](#_ftn4)

### <a name="_Toc101957033"></a>**<span lang="FA">سید ابوالقاسم خوئی</span>**

<span lang="AR-SA">و أما القسم الأول و هو المغيا بغاية فإن لم يشك فيه، نظير الصوم و أنه قبل الغروب واجب و بعده ليس بواجب فلا كلام، و إن شك **فالشك تارة يكون من جهة الشبهة المفهومية، و اخرى يكون من جهة الشبهة الحكمية،** و ثالثة تكون من جهة الشبهة الموضوعية.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; font-family: 'B Lotus'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: 'B Lotus'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[5\]</span></span></span></span>](#_ftn5)

<span lang="AR-SA">الاولى<span style="color: #64287e;">:</span> أن الكلام في جواز التمسك بالعام بعد ورود التخصيص عليه يقع في موارد ثلاثة: 1- في الشبهات الحكمية. 2- في الشبهات المفهومية. 3- في الشبهات المصداقية.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; font-family: 'B Lotus'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: 'B Lotus'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[6\]</span></span></span></span>](#_ftn6)

<span lang="AR-SA">و أما إذا شك في تحقق الغاية<span style="color: #64287e;"> فتارة</span> يكون الشك من جهة الشبهة الحكمية، كما إذا شك في أن الغاية لوجوب صلاة المغرب و العشاء مع الغفلة هي نصف الليل أو طلوع الفجر و إن كان عدم جواز التأخير عن نصف الليل مع العمد و الالتفات مسلما. و اخرى‏ يكون الشك من جهة الشبهة المفهومية، كما إذا شك في أن الغروب الذي جعل غاية لصلاة الظهرين هل هو استتار القرص أو ذهاب الحمرة المشرقية.</span>

<span lang="AR-SA" style="color: #64287e;">و ثالثة</span><span lang="AR-SA"> يكون الشك من جهة الشبهة الموضوعية، كما إذا شك في طلوع الشمس الذي جعل غاية لوجوب صلاة الصبح.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; font-family: 'B Lotus'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: 'B Lotus'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[7\]</span></span></span></span>](#_ftn7)

### <a name="_Toc101957034"></a>**<span lang="FA">سید محمد سعید حکیم</span>**

<span lang="AR-SA">بل المراد به الحكم الفعلي التابع لفعلية موضوعه، </span>

<span lang="AR-SA">سواء كان الشك في بقائه للشبهة الموضوعية، كما لو شك في بقاء نجاسة الماء للشك في وقوع المطر عليه، أو شكت المرأة في بقاء وجوب الصلاة عليها لاحتمال طروء الحيض عليها في أثناء الوقت قبل أن تصلي، </span>

<span lang="AR-SA">أم للشبهة الحكمية، كما لو شك في طهارة الماء النجس المتمم كرا بطاهر، أو في وجوب قضاء الموقت إذا فات وقته، </span>

<span lang="AR-SA">أم للشبهة المفهومية، كما إذا شك في طهارة المتنجس بغسله في الماء الذي يحتمل كونه كرا للشك في تحديد الكر، أو شك في بقاء وجوب الصوم بعد سقوط القرص قبل ذهاب الحمرة المشرقية، للشك في تحديد النهار شرعا بأحد الأمرين.</span>[<span class="MsoFootnoteReference"><span lang="AR-SA" style="font-size: 15.0pt; font-family: 'B Lotus'; color: black;"><span dir="LTR" style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 15.0pt; font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: IRLotus; mso-bidi-font-family: 'B Lotus'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[8\]</span></span></span></span>](#_ftn8)

<span lang="AR-SA">باید توجه داشت که ذکر شبهه مفهومیه به عنوان عدل شبهه حکمیه منافاتی با ارجاع ندارد،‌ کما این که برخی از کسانی که شبهات مفهومیه را به شبهه حکمیه برگردانده بودند، در جایی دیگر شبهات را به سه قسم تقسیم نمودند، مانند آیت الله خوئی و حکیم.</span>

<span lang="AR-SA">نکته در این است که اولاً‌در دیدگاه برخی از علماء‌،این ارجاع نه موضوعی که حکمی است و ثانیاً‌ در صورت دخول موضوعی، شبهه مفهومیه یکی از اقسام شبهه حکمیه است و دارای خصوصیاتی مختص به خود که اقتضای انشعاب از شبهات حکمیه را در مقام تبیین داراست.</span>

<div id="bkmrk-" style="text-align: justify;">---

</div>[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[1\]</span></span></span></span>](#_ftnref1)<span style="mso-ascii-font-family: 'B Lotus'; mso-hansi-font-family: 'B Lotus';"> </span><span lang="AR-SA">فوائد الاصول ؛ ج‏4 ؛ ص۳۷۷</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[2\]</span></span></span></span>](#_ftnref2)<span style="mso-ascii-font-family: 'B Lotus'; mso-hansi-font-family: 'B Lotus';"> </span><span lang="AR-SA">أصول الفوائد الغروية في مسائل علم أصول الفقه الاسلامى ؛ ج‏۲ ؛ ص۱۶۲</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[3\]</span></span></span></span>](#_ftnref3)<span style="mso-ascii-font-family: 'B Lotus'; mso-hansi-font-family: 'B Lotus';"> </span><span lang="AR-SA">حاشية على درر الفوائد ؛ ص۲۲۴</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[4\]</span></span></span></span>](#_ftnref4)<span style="mso-ascii-font-family: 'B Lotus'; mso-hansi-font-family: 'B Lotus';"> </span><span lang="AR-SA">تحريرات في الأصول ؛ ج‏۸ ؛ ص۷۶</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[5\]</span></span></span></span>](#_ftnref5)<span style="mso-ascii-font-family: 'B Lotus'; mso-hansi-font-family: 'B Lotus';"> </span><span lang="AR-SA">غاية المأمول ؛ ج‏۲؛ ص۵۲۳</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[6\]</span></span></span></span>](#_ftnref6)<span style="mso-ascii-font-family: 'B Lotus'; mso-hansi-font-family: 'B Lotus';"> </span><span lang="AR-SA">محاضرات فى أصول الفقه ( طبع موسسة احياء آثار السيد الخوئي ) ؛ ج‏۴؛ ص۳۹۹</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[7\]</span></span></span></span>](#_ftnref7)<span style="mso-ascii-font-family: 'B Lotus'; mso-hansi-font-family: 'B Lotus';"> </span><span lang="AR-SA">مصباح الأصول ( طبع موسسة إحياء آثار السيد الخوئي ) ؛ ج۲ ؛ ص۲۹</span>

[<span class="MsoFootnoteReference"><span dir="LTR"><span style="mso-special-character: footnote;"><span style="font-size: 12.0pt; font-family: IRBadr; mso-fareast-font-family: IRBadr; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">\[8\]</span></span></span></span>](#_ftnref8)<span style="mso-ascii-font-family: 'B Lotus'; mso-hansi-font-family: 'B Lotus';"> </span><span lang="AR-SA">الكافي في أصول الفقه ؛ ج‏۲ ؛ ص۴۵۹</span>

<div id="bkmrk--1" style="mso-element: footnote-list;"><div id="bkmrk--2" style="mso-element: footnote;"></div></div>