تصحیح قیاسی در نسخه‌ی توحید صدوق و اضافه شدن «علمه» به آن

  

 در ضوابط حدیث می‌گوییم اگر نسخه ‌ ای اضافی دارد، اصل با آن است. در نسخه ‌ ی دیگر می‌تواند افتادگی باشد. اما این ‌ جا از جاهایی است که اصل با این است که «علمه» را اضافه کنیم؟ خیر؛ به گمانم این ‌ جا از آن‌ موارد نیست. چرا؟؛ به‌خاطر این‌که در این ‌ جا شبهه ‌ ی قوی قیاسی موجود بوده است. مستنسخ که می‌خوانده است، به گمانش آمده است که متن افتادگی دارد. چون روی دید او معنا نداشته بگوییم: «لم یغب عن شیء فیعلم به»؛ از هیچ چیزی غایب نیست. خدایی که غایب مطلق است، غیب الغیوب است، حدیث می‌گوید از هیچ چیزی غایب نیست. اگر از هیچ‌چیز غایب نبود که این دم و دستگاه که مطرح نبود. این همه ‌ ی معارف و کفر و ایمان و انکار هست! لذا گفته است: پس «لم یغب عن علمه شیء». این ‌ جا یعنی از علم خدا چیزی غایب نیست. اگر بگوییم «لم یغب عن علم الخلق شیء»، آن هم درست نیست. چون علم ما که کم است. گمان من این است که در این ‌ جا تصحیح قیاسی شده است؛ قیاسی محتوایی. کسی گفته نمی‌شود گفت خدا از هیچ چیزی غایب نیست. در مورد خدای متعالی که از همه چیز غایب است، بگوییم «لم یغب عن شیء».