واژه‌ی «ضعف» از دیدگاه فقه اللغة ماده‌ی «ضعف»، ماده‌ای دارای معانی ضد: ازدیاد و ضعف ظاهراً در جلسه ‌ ی قبل این را گفتم که کلمه ‌ ی «ضعف» یکی از موارد بسیار پر فایده در فقه اللغة است. چرا؟؛ به‌خاطر این‌که طرفین معنای آن کاربرد زیادی دارد: یکی «ضِعف» است که به‌معنای چند برابر شدن است. یکی «ضَعف» است که به‌معنای فتور و کم شدن است. کاربرد هر دوی آن‌ها زیاد است. در قرآن کریم هر دوی آن‌ها چندبار آمده است. «يُضَٰعَفۡ لَهَا ٱلۡعَذَابُ ضِعۡفَيۡنِ» [1] ، «لَهُمۡ جَزَآءُ ٱلضِّعۡفِ» [2] . چقدر «ضِعف» به کار رفته است. «ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن ضَعۡفٖ» [3] . تنها در قرآن کریم چقدر این دو به کار رفته است. معنای آن‌ها هم با هم جور در نمی‌آید. یعنی ضد هم هستند. اگر الآن عده‌ای باشد و کسی بگوید: «ضعفکم اللّه»! شما چه معنایی می‌کنید؟ یعنی خدا شما را ضعیف کند یا زیادتان کند؟ «تضعیف» کدام است؟ تنصیف، و تضعیف و … . کدام است؟ هر دوی آن‌ها است. باید با قرینه بفهمیم. باید با قرینه بفهمیم که «ضعّفه»، تضعیف به‌معنای زیاد کردن است یا کم کردن. یعنی لغت این ‌ قدر محل ابتلا است. لذا باید راجع به آن فکر کنیم و حرف بزنیم. من از کتاب التحقیق بخوانم. البته چون حرف عین، مفصل است، کل جلد هشتم را برای عین گذاشته‌اند و غین و … را در جلد هفتم جلوتر آورده‌اند. توضیح هم داده‌اند. چون می خواسته چاپ شود. الآن در چاپ جدید التحقیق به چه صورت است، نمی‌دانم. لذا آدرسی که می‌دهم برای اولین چاپ است. چون می‌دانید مرحوم آقای مصطفوی شش جلد را با دست خط خودشان نوشته ‌ اند. به خط خودشان است. فرموده‌اند این‌ها سخت است، تایپ می‌کنند و اشتباه می‌کنند. لذا با خط خودشان نوشته ‌ اند و چاپ کرده‌اند. جلد هفتم را نمی‌دانم چرا ننوشتند. شاید سن ‌ شان بالا رفته است و … . یادم نیست توضیح داده‌اند یا نه. از جلد هفتم به بعد با تایپ و حروف چینی چاپ شده است، نه با دست خط. ظاهراً بعداً که چاپ کرده‌اند، جلد یک تا شش، همین‌طور است. تایپ شده است. در نرم‌افزار هم هست. [1] . الاحزاب، آیه ‌ ی ۳۰. [2] . سبأ، آیه ‌ ی ۳۷. [3] . الروم، آیه ‌ ی ۵۴. وجود دو اصل در ماده‌ی «ضعف» در مقاییس فرمایش ایشان این است: خوب دقت کنید. ماده ‌ ی «ضَعف» را ابتدا از مقاییس نقل می‌کنند، بعد خودشان آن را به یک معنا بر می‌گردانند. می‌گویند مقاییس در ماده ‌ ی ضعف گفته است: «ضعف، اصلان متباینان». ابن ‌ فارس متخصص کار اشتقاق کبیر است. اشتقاق کبیر به‌معنای اول. کبیر و اکبر و … . مطالبی که سر جای خودش عرض کردم. او می‌خواهد یک معنا ارائه بدهد، ولی می‌گوید این ‌ جا نمی‌شود. اول کتابش هم گفته است که من تکلف نمی‌کنم؛ اگر یک ماده ‌ ی لغوی دو معنا دارد، چرا زور بزنم این دو را به یکی برگردانم. چون به این صورت است، می‌گوید: «اصلان متباینان». «ضعف» به این صورت است، دو اصل دارد. یکی از آن‌ها «احدهما یدلّ علی خلاف القوة»؛ ضعف، خلاف قوه است. «و الآخر أن یزاد الشیء مثله»؛ دو برابر شود. یکی چیزی دو برابر شود. ایشان اصلان می‌گوید. «و الاول الضَعف و الضُعف، خلاف قوة». دومین آن هم «اضعفت اضعافا، ضعّفت تضعیفا، ضاعفته مضاعفتا، و هو أن یزاد علی اصل الشیء فیجعل مثلین او اکثر». وجود دو اصل در ماده‌ی «ضعف» در التحقیق می‌دانید که سبک مرحوم آقای مصطفوی در التحقیق این است که یک ماده ‌ ی لغوی را به یک معنا بر می‌گردانند. کتابی است که برای خودشان زحمت کشیده‌اند. از اول تا آخر کتاب من یک مورد پیدا نکرده ‌ ام که از این مبنا دست برداشته باشند. در مقدمه هم این را گفته ‌ اند، در این محکم هستند که یک واژه و یک ماده ‌ ی لغوی یک معنا داشته باشد، نه بیشتر. شاگرد: مواردی هم هست که می‌گوید یکی از آن‌ها سریانی است و دیگری … . استاد: یکی از مواردش همین‌جا است. در ما نحن فیه نتوانستند این دو را به یک معنا برگردانند. «ضَعف، خلاف القوة» است، «ضِعف» هم به‌معنای دو برابر شدن است. فرموده‌اند: و التحقیق … . ایشان همان «ضَعف» را گرفته‌اند. «و التحقيق‏ أنّ الأصل الواحد في المادة: هو ما يقابل القوة. و قد سبق في- رخو: الفرق بينها و بين مترادفاتها. و هو أعم من أن يكون في مادى أو معنوى … و أما الضعف و المضاعفة: فهذه المادة مأخوذة من عبرية، و قريبة منها في الأرامية. مع مناسبة بين المفهومين بعلاقة التقابل، فانّ التضاعف هو حصول قوة في مقابل الضعف » ‏ [1] . « و اما الضِعف و المضاعفه، فهذه المادة ماخوذة من عبریة »؛ «ضِعف» اصلاً عربی نیست. ماخوذ از زبان عبری در قرن ششم است. بعد فرمودند: « و قریبة منها فی الآرامیة »؛ ضِعف در لغت آرامی هم به این معنا است. آرامی ‌ ها بعد از فینیقی ‌ ها بوده ‌ اند. اول فینیقی ‌ ها بوده ‌ اند. فینیقی ‌ هایی که در همان کنعان بودند، بعد هم آرامی ‌ ها بودند. این ‌ جور در حافظه ‌ ام هست. از نظر حروف الفبا، پیدایش و ترتیب زبان‌ها، اول فینیقی -کنعانی- بود، بعد از آن، آرامی ‌ ها بودند و بعد هم نبطی بود. « مع مناسبة بین المفهومین بعلاقة التقابل »؛ می‌گویند: بین «ضِعف» عبری و «ضَعف» عربی یک تقابلی هست. از این ‌ جا است که « حصول قوة فی مقابل الضعف » ؛ در مقابل ضعف، قوت می‌آید. این مقابله در آن برقرار است. مطالب دیگری هم می‌گویند، چون وقت گذشت، نشد ادامه بدهم. [1] . علامه ‌ ی مصطفوی، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ج ‏۷، ص ۳۱. فطرت بشر در به کارگیری كلمات ثنایی دیدید که در مقاییس ایشان دو تا گرفتند. سایر موارد را هم در جلسه ‌ ی قبل گفتم. لغت مهمی است. چیزی که می خواهم به عنوان احتمال مطرح کنم و روی آن فکر کنید، این است: لغت یک فن بسیار لطیف، شریف، پر فایده و در عین حال غامض است؛ فقه اللغه. این فقه اللغه ‌ ی عربی را وقتی پی ‌ جویی می ‌ کنید، به کل زبان ‌ های بشر مربوط می ‌ شود. حتی بحث ‌ های دقیق لغوی بر دسته ‌ بندی ‌ های اروپایی، هندو و سامی و ... باز سیطره پیدا می کند. قبلا عرض کرده بودم ما باید قواعدی که در لغت اعمال شده است را، کشف کنیم. قواعد چه چیزی؟؛ قواعد زبانی که به صورت چراغ خاموش در بستر جامعه جلو رفته است. کار در دست مردم بوده است و زبان را به کار می بردند، در بستر جامعه یک حیاتی داشته است. قاموس ‌ های لغوی نوشته می ‌ شده است، کتاب ‌ های صرف و نحو و گرامرهای زبانی نوشته می ‌ شده است، ولی او خودش داشت مسیر خودش را ادامه می ‌ داد. لذا ما می ‌ توانیم قواعدی که ریشه ‌ ای هستند و قواعدی که در بستر جامعه إعمال خود عرف بوده و کم کم بازتابی در بدنه ‌ ی زبان داشته، کشف کنیم. وقتی این قواعد را کشف کنیم، خیلی راحت جلو می ‌ رویم. یکی از چیزهایی که قبلا عرض کرده بودم را می خواهم به عنوان احتمال عرض کنم. در کتاب المعجم الاشتقاقی الموصل، حسن جبل حرف ‌ هایی دارد. مجموع این ‌ هایی که دیدم، من را خیلی قانع نکرد. ممکن است شما خوب آن ‌ ها را سر برسانید و برای بنده هم توضیح دهید. تا اندازه ‌ ای که بنده مراجعه کردم، نشد! چیزی که الان منظور من است، این است که می ‌ خواهم در لغت یک قاعده ‌ ای را عرض کنم. اگر بتوانیم مواردی را با آن حل کنید، روشن می ‌ شود. یک قاعده ‌ ای که قبلا عرض کرده بودم، این بود: در فضای زبان ‌ ها، این احتمال قوی است، که اصل پیدایش زبان که خداوند متعال به فطرت بشر داده است، از واژه ‌ های ثنایی بوده است. یعنی بشر در ابتدا هر چه کلمات، واژه ‌ ها، حروف و اسماء و افعال داشته است، ثنایی بوده است؛ نه ثلاثی و رباعی. بعدا وقتی صحبت می ‌ کرده است، آن ثنایی ‌ ها را با هم ترکیب می ‌ کرده است. پیشوند، پسوند را ترکیب می ‌ کرده است. یعنی زبان ‌ ها از ترکیب آن ثنایی ‌ های اولیه درست شده است. این را مکرر عرض کرده ‌ ام. این قاعده از رباعی ‌ ها به ذهنم آمد. مثلا «زلزل». همه ‌ زلزله را شنیده ‌ اید. ذهن من جذب شد و بعد دیدم مفصل بوده است. خیال می کنید که «زلزل» تکرار «زل» است. «زل» یعنی لغزید. مثلا پایش می ‌ لغزد. حالا می ‌ خواستند بگویند نه این که فقط لیز خورد، رفت و برگشت؛ «زل زل». یعنی دو بار لغزش داشت. این به ذهنم طبیعی آمد. بعد دیدم لغویین مفصل گفته ‌ اند. «زحزح»؛ زح زح. «دمدم»؛ دم دم. رباعی ‌ هایی که تکرار است. این ‌ ها برای خودش یک فصل مفصلی دارد که جذاب است. رباعی ‌ هایی که تکرار فعل نیستند. مثل «دحرج». ذهن ما به دنبال این ‌ ها بلند شد. «دح» و «رج». چقدر با معنای ترکیبی این دو مناسب است. «دحرج» به معنای غلطاندن است. «دح» به معنای این است که گویا چیزی را هل بدهید و بیاندازید، بعد «رج» است. «دحرج» یعنی غلطاندش. غلطاندن یک چیزی ترکیبی از همان است. از این ‌ جا بود که ذهن سراغ این رفت که ثلاثی ‌ ها را چه کار کنیم. ابن ‌ جنی و دیگران می ‌ گویند: در زبان عربی، کلا، با فعل ثلاثی روبه ‌ رو هستیم. حتی در ضوابط زبان، ثنایی ‌ ها را به ثلاثی بر می ‌ گردانیم. «مدّ» را می ‌ گوییم «مدد» است. می ‌ گوییم سه حرفی است. همه ‌ ی آن ‌ ها را به ثلاثی بر می ‌ گردانیم. ما ثلاثی محور هستیم.  می ‌ گوییم کمتر آن را در فقه نداریم. در این ‌ جا یک فضای دیگری به پا می ‌ شود.