خـلاصـه تفصیـلی
آمادهسازی و ترسیم جدول
در ابتدا، اگر تعداد ارقام زیاد باشد، باید جدولی رسم شود که تعداد ستونهای (سطور) آن به تعداد مراتب مقسوم (عددی که قرار است تقسیم شود) باشد. ارقام مقسوم باید در لابلای این ستونها (خلالها) قرار بگیرند. منظور از «سطور» در اینجا همان باریکهها یا ستونهایی است که عدد در آن نوشته میشود.
جایگذاری مقسومعلیه و تراز کردن
مقسومعلیه باید در زیر مقسوم قرار گیرد؛ به گونهای که آخرین مرتبهی آن با آخرین مرتبهی مقسوم (از سمت چپ) محاذی و روبروی هم باشند. اما یک شرط وجود دارد: اگر در این حالت، مقدار مقسومعلیه از مقسومِ بالای سرش بزرگتر باشد، باید مقسومعلیه را یک مرتبه به سمت راست (عقبتر) منتقل کرد تا با مرتبهی قبلیِ آخرین مرتبه محاذی شود.
یافتن خارجقسمت و انجام عملیات
پس از تراز کردن، باید بزرگترین عدد از آحاد (۱ تا ۹) را پیدا کرد که حاصلضرب آن در تمام مراتب مقسومعلیه، از مقدار محاذی آن در مقسوم (و آنچه در سمت چپ آن است) کمتر یا با آن مساوی باشد. این عددِ پیدا شده، بالای جدول و روبروی اولین مرتبه از مقسومعلیه (سمت راستترین رقم آن) نوشته میشود. سپس حاصلضرب را از مقسوم کم کرده و باقیمانده را زیر یک خط فاصل مینویسند.
انتقال و تکرار فرایند (نقل)
پس از انجام مرحلهی اول، برای ادامهی کار دو روش وجود دارد:
-
نقل مقسومعلیه به راست: مقسومعلیه را یک مرتبه به سمت راست حرکت میدهیم.
-
نقل باقیماندهی مقسوم به چپ: باقیماندهی مقسوم را بعد از کشیدن یک خط عرضی، به سمت چپ منتقل میکنیم تا با مقسومعلیه تراز شود.
این فرایند تکرار میشود تا جایی که اولین مرتبهی مقسوم با اولین مرتبهی مقسومعلیه روبروی هم قرار گیرند. اگر در مرحلهای هیچ عددی (حتی ۱) قابل قسمت نبود، در خارجقسمت عدد صفر قرار داده شده و نقل (انتقال مرتبه) انجام میشود.
نتیجهی نهایی و کسر باقیمانده
-
اعدادی که در بالای جدول نوشته شدهاند، همان خارجقسمت (صحاح) هستند.
-
اگر در پایان چیزی از مقسوم باقی بماند، آن را به صورت کسری بیان میکنند که صورت آن همان باقیمانده و مخرج آن مقسومعلیه است.
مثال کاربردی
تقسیم عدد ۹۷۵۷۴۱ بر ۵۳، که نتیجهی آن عدد ۱۸۴۱۰ به عنوان خارجقسمت صحیح و باقیماندهی ۱۱ است که به صورت (یازده پنجاه و سوم) بیان میشود.