محامل و معاریض کلام اهل البیت
(22:50) یکی از بهترین کتابهای حدیثی کتاب معانی الاخبار شیخ صدوق رضوان الله تعالی علیه است. این محدث بزرگ می دیده روایاتی هست که میتواند معانی مختلفی داشته باشد یا مبهم باشد. این کتاب را نوشته اند و پر بار است. اولین بابی که ایشان دارند؛ چند سال پیش هم یک مباحثه خیلی دلنشینی داشتیم. بخشی از این کتاب را مباحثه کردیم. اولین باب این است: «الباب الذي من أجله سمينا هذا كتاب معاني الأخبار». اصلاً من چرا این کتاب را نوشتم و چرا اسم آن را این گذاشتم؟ سه روایت را آوردهاند. من روایت چهارم و پنجم را هم کنارش اضافه کردهام. روایت سومش این است:
حدثنا جعفر بن محمد بن مسرور ـ رضياللهعنه ـ قال. حدثنا الحسين بن محمد ابن عامر ، عن عمه عبد الله بن عامر ، عن محمد بن أبي عمير ، عن إبراهيم الكرخي ، عن أبي عبد الله عليهالسلام أنه قال : حديث تدريه خير من ألف حديث ترويه ، ولا يكون الرجل منكم فقيها حتى يعرف معاريض كلامنا ، وإن الكلمة من كلامنا لتنصرف على سبعين وجها لنا من جميعها المخرج.[1]
«حديث تدريه خير من ألف حديث ترويه»؛ یک حدیث را بفهمی بهتر از این است که هزار حدیث را روایت کنی. «و لايكون الرجل منكم فقيها حتى يعرف معاريض كلامنا»؛ خیلی وقت ها «معاریض» را به تقیه معنا میکنند. محتملاتی که مثلاً اشاره دارد. ولی ملازمه ای ندارد که «معاریض» حتماً بهمعنای تقیه باشد. از رابطههای جانشینی که عرض کردم، یکی از آنها همین روایت «معاریض» است. در روایت دیگر دارد «حتی یعرف معانی کلامنا». فعلاً کار ما «معاریض» نیست. حضرت دنبالش فرمودند: «و إن الكلمة من كلامنا لتنصرف على سبعين وجها لنا من جميعها المخرج»؛ نه اینکه مخرج یعنی من یکی از آنها را اراده کردهام و بقیه را دور میریزم. نه، «من جمیعها المخرج»، مخرج یعنی محمل. در بصائر الدرجات یک باب بسیار مفصلی است. شاید بالای ده روایت هست که هر کلمهای که ما میگوییم هفتاد تا محمل دارد.
بنابراین اگر ما با یک روایتی مواجه میشویم و یک فضای اهل تخصص مطرح شد و آنها در فضای خودشان یک چیزی میفهمند که عرف عام نمی فهمند، ما نمیتوانیم بگوییم چون مخاطب حضرت در آن جلسه عرف عام بوده و آن راوی بوده، حضرت برای اینها نگفته است. این عرض من بود.
[1] معاني الأخبار نویسنده : الشيخ الصدوق جلد : ۱ صفحه : ۲