لزوم بررسی وجوه ثبوتی تطبیق شهر بر شبانهروز
شاگرد۲: اینکه شب معیار باشد با قمر مناسبت دارد؛ چون وقتی معیار ماه را در مقابل شمس، قمر قرار دادیم. علامه مجلسی هم دارند کسانی که شمس را معیار قرار میدهند، شب را تابع روز میگرفتند و کسانی که قمر را معیار قرار میدهند برعکس است. مناسبت شب و روز را میتوان در اینجا دخیل دانست؟
استاد: بله، یکی از فرمایشات ایشان همین انواع مطالب ثبوتی است. لذا مرحوم مجلسی فوائد هر کدام را گفتند. کسانی که در نجوم کار فنی میکردند؛ یعنی سر و کار آنها با ریاضیات بود و میخواستند کاملاً منضبط و علمی جلو بروند، آنها غروب را شروع ماه قرار نمی دادند. چرا؟ چون وقت غروب و وقت رؤیت هلال عرفی، متغیر است. در زمستان ساعت پنج آفتاب غروب میکند و در آن زمان رؤیت هلال میکنید، ولی در تابستان ساعت هفت. بلاد با هم فرق میکند؛ بلاد شمالی یک جور هستند و بلاد جنوبی جور دیگر. بلاد استوایی هم جور سومی هستند. یعنی چیزی بود که به کارشان نظم نمی داد. لذا آنها نه طلوع و نه غروب را میزان قرار نمی دادند. البته برخی از آنها ابتدای روز را فرمودهاند. همان هم باز مشکلاتی داشت. کسانی که منضبطتر کار کردند، زوال را قرار دادند. یا نصف شب را.
در این بخش، دقت کار شروع میشود. یعنی ثبوتا برای انطباق این سه خطکش حتماً لازم نیست روز و شب را واحدهای لایتجزی در نظر بگیرید. یعنی یکی از طرق ثبوتی انطباق این خطکشها این است که روز را نصف کنیم. یعنی میگوییم روز نصفه شود، که نصف قبل از آن برای عنوان قبلی است. نصف روز برای ماه بعدی است. کما اینکه الآن ما مانوس هستیم و خودمان توجه نداریم. الآن که ساعت دوازده شب میشود، ساعت دوازده و دو دقیقه شما میگویید دوشنبه است یا یکشنبه است؟ میگویید هنوز که یک شنبه است، تازه شب شده! ولی خب شما از حیث تقویم همین که دوازده رد شد میگویید دوشنبه است و مشکلی هم ندارید. هنوز هم صبح نشده است. چرا؟ بهخاطر اینکه شب را نصفه کنید. در برچسبزنی شب را نصف میکنید و به نصف شب برچسب یکشنبه میزنید. شب که نصف شد، نصفی از آن یکشنبه بود و نصف دوم آن برچسب دوشنبه دارد. مشکلی هم نداریم.
اینها را عرض میکنم چون شما برای انطباق ثبوتی شبانهروز با تقویم یکشنبه و دوشنبه، با تقویم روز بیستم ماه و بیستویکم ماه، در اول ماه چند راه دارید. مثلاً اگر شنبه و یکشنبه بود و خواستید برچسب ماه بزنید؛ میگویید الآن اردیبهشت است، امروز که شب شد میگویید دوازدهم اردیبهشت است. غروب که شد ساعت هشت شب چندم اردیبهشت است؟ دوازدهم اردیبهشت. بعد از دوازده میگویید حالا ساعت یک سیزده اردیبهشت است. یعنی شما باز در تقویم شب را نصفه کردید. در برچسبزنی آن را نصف کردید. نصف شب را میگویید دوازدهم است و نصف دیگرش را میگویید سیزدهم. اینها چیزهای ثبوتی روشنی است. بعضی از مشهورات سبب میشود این وجوه ثبوتی در کلاس و بحث علمی ضعیف شود. درحالیکه این رهزن است. ذهن ما باید در تمام وجوه ثبوتی قوی شود. این وجوه ثبوتی در کلاس برای ما در جمع بین ادله کار میکند. ما فوراً نمیگوییم این روایت با آن معارض است. درحالیکه معارض نیست. جهات ثبوتی کار چند وجه در عرض هم یا طول هم هستند و شارع برای انفع مقاصد تشریع خودش هر کدام را تخییرا یا عزیمتا انتخاب میکند.