دلیل اول قائلین به عدم اعتبار رؤیت قبل از زوال

صفحه نهم جزوه بودیم. فرمودند:

احتجّ القائلون بعدم اعتبار الرؤية قبل الزوال بوجوه: الأوّل: الأصل، و المراد به الاستصحاب.[1]

جلسه قبل برای استصحاب یک تقسیم‌بندی­ای عرض کردم. در اینجا یا حکم را استصحاب می‌کنیم، یا موضوع را استصحاب می‌کنیم.

شاگرد: قول مشهور و غیر مشهور را یک بار دیگر می‌فرمایید.

استاد: قول مشهور این است: اگر به‌طور قطع قبل از زوال رؤیت کردید و کاشف قطعی از دیشب بود، البته در این‌که بشود یا نه حرف دیگری است… .

شاگرد:این واوی که فرمودید [و کاشف قطعی بود] تفسیر آن است یا قیدی دیگر است؟

استاد: اصلاً همین قید را هم نمی‌زنم. اگر شما قبل از زوال دیدید، فایده‌ای ندارد. امروز روز سی‌ام ماه شوال می‌شود. «اذا کان تاماً رئی قبل الزوال». این قول مشهور است. پس اگر قبل از زوال روز سی ام ببینید، سی ام است، نه اول ماه بعدی. خلاف مشهور این است که اگر بعد از زوال دیدید، فردا سی ام است، اما اگر قبل از زوال دیدید همین امروز ماه شروع می‌شود.

شاگرد: این‌که می‌فرمایید احکام روز تا اذان ظهر مستقر نیست، این غیر مشهور می‌شود؟

استاد: بله، توضیح قول غیر مشهور است.

شاگرد۲: کبرای آن مشهور است.

استاد: کبرای آن مشهور است، شواهد زیادی دارد. این یک شاهدی برای آن است.

شاگرد: کبری مشهور است ولی تطبیق آن در اینجا براساس قول غیر مشهور است.

استاد: بله. آن کبری شواهد زیادی دارد؛ در خیلی از موارد احکام تا نصف مراعی می‌ماند.

در مورد استصحاب عرض کردم شبهه موضوعیه است یا حکمیه؟ احتمال داشت اگر موضوع حکم را امر تکوینی بگیریم، بگوییم شبهه موضوعیه است. ولی با آن توضیحاتی که عرض شد، ظاهراً مستقر این است که شبهه ما در مانحن فیه شبهه حکمیه است. در این مشکلی نداریم. فقط در اینجا تقسیم‌بندی کردیم؛ شبهه حکمیه در مانحن فیه یا استصحاب حکم است، یا استصحاب موضوع است. ولو در هر دو شبهه حکمیه است. استصحاب موضوع، این است: شک می‌کنیم الآن که صبح سی‌ام دیدیم ماه شعبان ادامه دارد و سی ام شعبان است یا این‌که چون قبل از زوال دیدیم ماه شعبان تمام شده و ماه مبارک شروع شد؟ استصحاب می‌کنیم شعبان را. این استصحاب موضوع حکم می‌شود؛ موضوعِ حکم هم که وجوب صوم است. ولو شبهه ما حکمیه است ولی استصحاب موضوع می‌کنیم.

استصحاب دیگر این است که می‌گوییم تا حالا ماه شعبان بود، روزه بر ما واجب نبود، قبل از زوال دیدیم و شک می‌کنیم وجوب صوم هم آمد یا نیامد، عدم وجوب را استصحاب می‌کنیم. یا در ماه مبارک این ایامی که آمدیم وجوب صوم را داشتیم، الآن قبل از زوال سی ام ماه مبارک، هلال را دیدیم، شک می‌کنیم آن وجوب صیامی که در شهر مبارک داشتیم، ادامه دارد یا ندارد، استصحاب می‌کنیم وجوب صیام را. استصحاب حکمی به این معنا.

[1] رؤيت هلال، ج۳، ص: ۱۹۷۸