نگاه وضعی و تکلیفی به ماهیت صوم

اگر یادتان باشد عرض کردم فعلاً ارتکاز ما این است: آن هم برای مصالحی که خود شارع مقدس می‌داند؛ حکمتش از نوع کسانی که با فقه کار می‌کنند مخفی نیست. الآن در ذهن متشرعه صوم به‌عنوان یک حکم وضعی از فجر تا غروب است. یعنی صوم یک تعریفی وضعی دارد. نه تکلیفی. صوم نه یعنی «امسک هذا الیوم حتی الغروب». امساکی که بر اجزاء نهاریه منبسط شود، به‌خصوص اقل و اکثرش هم غیر ارتباطی باشد، اصلاً در اذهان نیست. ذهن عرف اباء دارد. قبلاً عرض کردم که خیلی حکمت دارد که این ارتکاز را در یک درجه‌ای از تعریف صوم داشته باشند. می‌گویند صوم یک حکم وضعی است. اگر خوردید دیگر تمام شد. وقتی کاسه‌ای شکست چطور می‌خواهید با آن آب بخورید؟! به این صورت برخورد کرده‌اند.

اما ادله‌ای داریم –از آن‌ها صحبت کردیم- که ما را ارشاد می‌کند به این‌که این نگاه حکم وضعی به صوم از فجر تا غروب، یک درجه‌ای از مرتبه ماهیت صوم است. و الا می‌توان به اصل الماهیة در صوم نگاه تکلیفی هم کرد. یعنی «امسک» منبسط می‌شود بر تمام اجزاء نهاریه. اگر با این نگاه نگاه کنیم، دیگر هیچ مشکلی ندارد. اتفاقا هر وقت نیت کردید، که از آن وقت به شما می‌دهند، اگر آن وقت به کل، اقرب باشد؛ مثل زوال که به نصف اقرب است؛ در لیاقت شمول فضیلت بالاتر است. منظور من این است. نه این‌که بخواهم استحسانی عرض کنم. می‌خواهم از مجموع ادله استظهار کنم.

کسی که ساعت دو، نیت کرد، چون قبل از زوال نبوده، از کل یوم به او نمی‌دهند. از همان وقت به او می‌دهند. کسی که قبل از زوال نیت کرد،کل را به او می‌دهند. اگر مبناء فضلیت است می‌توانیم بگوییم نگاه صفر و یکی –نگاه متواطی، نه تشکیکی- به فضیلت داشته باشیم. می‌گوییم اگر یک دقیقه به زوال مانده نیت کردی، کل یوم را به تو می‌دهند. خُب یک دقیقه بعد از اذان صبح نیت کردی، کل یوم را به تو می‌دهند. مانعی ندارد. این نگاه تواطی است. به تو می‌دهند، یعنی کل یوم را می‌دهند. اما یک وقتی همین‌جا تفکیک می‌کنیم و می‌گوییم اگر نگاه مراتب تکلیف و انبساط تکلیف بر اجزاء توزیعی نهار است، پس اگر شما ساعت هشت نیت کردید، با وقتی که ساعت نه صبح نیت کنید، نیت در هشت، اقرب است به تفضل این‌که کل نهار را به تو بدهند، تا وقتی که در نه نیت کنی. چرا؟ چون در این امر تکلیفی توزیعی بر یوم، انبان شما بیشتر است. این امر توزیعی را بیشتر امتثال کردی تا آن چه که کم‌تر است. چرا این را می‌گوییم؟ چون اولاً مبناء بر تفضل است و ثانیاً نگاه ما نگاه حکم وضعی نیست. نگاه ما به تعریف صوم نگاه تکلیفی است. این دو را که کنار هم قرار بدهیم دیگر مشکلی نیست که بگوییم اگر دم غروب هم نیت کردیم، در فضای تفضل این هست که اصل تفضل کل نهار را به تو بدهند. اما خیلی ضعیف است.

شاگرد: یعنی دو کانال است. هر کدام احکام خودش را دارد.

استاد: احسنت. یعنی الآن لیاقت شمول تفضل کل یوم برای کسی که دم غروب نیت کرده پایین آمده اما معدوم نشده. لذا اگر روایتی بیاید و تصریح کند با این‌که شما دم غروب نیت صوم کردی، ثواب کل را می‌بری، نه خلاف تعبد است و نه با سائر ادله در تعارض است. منظور من این است که نگاه ما به روایت طوری باشد که اگر روایتی را فرض گرفتید، تعارض نباشد.

شاگرد٢: روایت باب سوم دارد: «فله أن يصوم ذلك اليوم إن شاء»، همین فرمایش شما است.

استاد: احسنت. «فله أن يصوم ذلك اليوم إن شاء»؛ خود حضرت اشاره می‌کنند که آن روز را روزه گرفته‌اید. هر وقت که باشد.

شاگرد٣: شروع حضرت عالی در حکم وضعی در جایی بود که اگر مبطلی را انجام بدهد صفر می‌شود. نتیجه‌ای که شما گرفتید در فضای تفضل بود. ممکن است گفته شود منافاتی ندارد. یعنی از حیث ابطال، حالت وضعی داشته باشد اما از حیث تفضل، حالت وضعی نداشته باشد.

استاد: مشهور حمل بر تأدب می‌کردند. با این بیان شما دیگر تأدب ندارد. یعنی آن حکم وضعی کلی یک آثاری دارد و معلوم است. اما وقتی به سائر ادله می‌آییم و برای ماهیت صوم یک تعریف شرعی و مراتبی قائل می‌شویم که خود شارع در ادله خودش بیان فرموده و به آن‌ها ارشاد کرده، دیگر لازم نیست بگوییم بعد از این‌که آن خانم ساعت هشت صبح پاک شد، اصلاً شرط صوم را نداشته. امام علیه‌السلام که فرمودند روزه می‌گیرد، با این‌که تصریح بود چیزی هم خورده، مشکلی نیست. حائض بوده، چیزی هم خورده و حالا پاک شد، حضرت فرمودند «یصوم ذلک الیوم». یعنی آن جا باز ارشاد به این بود. عده‌ای مجاز فرموده بودند. اما می‌شد مجاز نباشد. مرحوم محقق ثانی حرف شهید اول را در تعدد مفطر رد کردند. گفتند از روایات بر می‌آید ولو مفطر، افطار کرده هنوز امر به صوم باقی است. این نگاه تکلیفی است. خیلی بحث‌های جالبی بود. اینجا هم آن بحث‌ها جاری است.